Εδώ και πάρα πολλά χρόνια στο Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών επισημαίνουμε τις επικίνδυνες πρακτικές των λεγόμενων θεραπειών μεταστροφής. Από νωρίς προσπαθήσαμε να επιστήσουμε την προσοχή της πολιτείας, των γιατρών και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας σε αυτό το φαινόμενο. Ιδιαίτερα πριν αρχίσει να εδραιώνεται το επιβεβαιωτικό μοντέλο, τουλάχιστον στους χώρους όπου δραστηριοποιούμαστε, οι πρακτικές μεταστροφής αποτελούσαν σε μεγάλο βαθμό την κανονικότητα. Ήταν η κανονικότητα με την οποία αντιμετωπίζονταν πολλά ΛΟΑΤΚΙ πρόσωπα σε πολλαπλούς χώρους.
Παρά τις καταγγελίες και τις μαρτυρίες που έχουν δημοσιοποιηθεί όλα αυτά τα χρόνια, είναι πραγματικά εντυπωσιακό ότι σχεδόν ποτέ δεν έχουμε ακούσει να έχει διαγραφεί κάποιος επαγγελματίας από κάποιον επιστημονικό σύλλογο για τέτοιες πρακτικές, ούτε καν να έχει υποστεί σοβαρή δημόσια επίκριση. Αυτό γεννά ένα απλό αλλά κρίσιμο ερώτημα.
Αν κανείς δεν κάνει θεραπείες μεταστροφής, τότε ποιος τις κάνει;
Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η πολιτεία δεν έχει λάβει ουσιαστικά μέτρα για το ζήτημα. Ο νόμος δεν είναι αρκετός και έχει τρύπες. Ταυτόχρονα υπάρχουν ακόμη και δημόσιες διαδικτυακές παρουσίες που προωθούν τέτοιες πρακτικές, όπως το site Omofylofilia.gr, με έναν παραπλανητικό τίτλο που μπορεί να προσεγγίζει ακόμη και ανήλικα άτομα και να τα κατευθύνει προς πρακτικές μεταστροφής. Η σελίδα αυτή ανήκει στην εκκλησία και δεν γνωρίζουμε τι άλλο μπορεί να συμβαίνει μέσα από τέτοιες δομές ούτε πώς χρησιμοποιούνται οι επαφές που δημιουργούνται με ευάλωτα άτομα. Οι καταγγελίες ομως δεν αφορούν μόνο την εκκλησία.
Το ερώτημα παραμένει, τι συμβαίνει μέσα στον χώρο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Αν πράγματι κανείς δεν εφαρμόζει τέτοιες πρακτικές, πώς γίνεται η Ελλάδα να εμφανίζεται στις πρώτες θέσεις στην Ευρώπη ως προς τις εμπειρίες θεραπειών μεταστροφής;
Συχνά ακούμε κριτική κυρίως προς την ψυχανάλυση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι πρακτικές αυτές περιορίζονται σε μία μόνο θεραπευτική προσέγγιση. Ωστόσο πολλές από τις καταγγελίες που έχουν φτάσει σε εμάς προέρχονται από εμπειρίες μέσα σε ψυχαναλυτικά πλαίσια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το φαινόμενο περιορίζεται εκεί, καθώς πρακτικές μεταστροφής μπορούν να εμφανιστούν σε οποιαδήποτε θεραπευτική προσέγγιση.
Κάθε φορά που επισημαίνουμε τέτοιες περιπτώσεις ακούμε συνήθως δύο απαντήσεις. Η πρώτη είναι ότι όσοι τις εφαρμόζουν λένε ότι είναι ψυχαναλυτές αλλά δεν είναι πραγματικοί. Η δεύτερη είναι ότι αυτά δεν συμβαίνουν στη συγκεκριμένη προσέγγιση. Όταν όμως αυτό επαναλαμβάνεται από πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό.
Τελικά πού συμβαίνουν αυτές οι πρακτικές;
Υπάρχει συχνά ένα άτυπο συμβόλαιο σιωπής. Ένα νησί λωτοφάγων όπου η μνήμη φαίνεται να χάνεται. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ακόμη και μέσα σε θεραπευτικούς κύκλους, όταν εντοπίζονται κακοποιητικές πρακτικές, συχνά αποσιωπώνται. Η σιωπή όμως δημιουργεί συνενοχή. Όσοι αρνούνται να αναγνωρίσουν το πρόβλημα ή αποφεύγουν να τοποθετηθούν συμβάλλουν στη διαιώνισή του.
Η ψυχοθεραπευτική και ψυχολογική κοινότητα χρειάζεται να προχωρήσει σε ουσιαστική αυτοκριτική. Χρειάζεται να διερευνηθεί τι πραγματικά συμβαίνει με τις πρακτικές μεταστροφής αλλά και πώς δημιουργείται αυτή η συλλογική αμνησία. Δεν είναι λίγες οι φορές που άτομα τα οποία έχουν εκφράσει δημόσια κακοποιητικό λόγο εναντίον ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων καλούνται κανονικά σε συνέδρια ή δημόσιες εκδηλώσεις, ακόμη και σε μεγάλα ιδρύματα, παρότι έχουν καταγγελθεί από τρανς ακτιβιστές για απόπειρες θεραπείας μεταστροφής.
Το ερώτημα λοιπόν είναι σαφές. Έχει πραγματικά εκπαιδευτεί η επαγγελματική κοινότητα πάνω στο τι είναι οι θεραπείες μεταστροφής; Έχουν προσκληθεί ειδικοί με τεκμηριωμένη γνώση για να εκπαιδεύσουν επαγγελματικούς συλλόγους και επιστημονικές ενώσεις;
Τα μικρά σεμινάρια με ΛΟΑΤΚΙ σημαιάκια δεν είναι αρκετά για την καταπολέμιση φαινομένων που παίζουν με την ανρώπινη υποσταση.
Συχνά ακούμε και ένα ακόμη επιχείρημα, ότι η απαγόρευση των θεραπειών μεταστροφής θα ήταν δήθεν αντίστοιχη με την απαγόρευση της συναίνεσης στο BDSM. Το επιχείρημα αυτό δείχνει μια βαθιά σύγχυση γύρω από την έννοια της συναίνεσης και της ενημερωμένης συναίνεσης. Ένα άτομο δεν μπορεί να δώσει ενημερωμένη συναίνεση σε μια πρακτική που είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι δεν λειτουργεί και αποτελεί απάτη. Το BDSM είναι μια υπαρκτή πρακτική μεταξύ ενηλίκων με συναίνεση η οποία λειτουργεί. Η αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου δεν είναι.
Δεν μπορεί κάποιος να συναινέσει σε κάτι που είναι αδύνατο. Αν κάποιος σας έλεγε να υποβληθείτε σε μια χειρουργική επέμβαση που δεν πρόκειται να θεραπεύσει την ασθένειά σας αλλά σας ζητούσε να δώσετε συναίνεση με την υπόσχεση ότι θα θεραπευτείτε, θα το απορρίπτατε αμέσως.
Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα των θεραπειών μεταστροφής.
Η κατάσταση σήμερα έχει γίνει ιδιαίτερα ανησυχητική. Όσοι εργαζόμαστε εδώ και πολλά χρόνια πάνω στο θέμα γνωρίζουμε ότι τα πράγματα δεν πηγαίνουν απαραίτητα καλύτερα, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα φαίνεται να χειροτερεύουν.
Το πιο ανησυχητικό ερώτημα παραμένει το ίδιο. Ποιος λογοδότησε για όσα έχουν συμβεί όλα αυτά τα χρόνια. Ποιος τιμωρήθηκε για πρακτικές μεταστροφής. Και πώς γίνεται ενώ υπάρχουν τόσες εμπειρίες και καταγγελίες να φαίνεται ότι κανένας δεν γνωρίζει κανέναν.
Σαν τον Οδυσσέα που συστήθηκε ως Κανένας, έτσι και εδώ εμφανίζεται συνεχώς ένας αόρατος δράστης. Ένας «κανένας» που κάνει θεραπείες μεταστροφής, αλλά δεν ανήκει πουθενά, δεν ελέγχεται από κανέναν και δεν λογοδοτεί σε κανέναν.
Ίσως έχει έρθει η στιγμή η κοινότητα των επαγγελματιών ψυχικής υγείας να αναρωτηθεί σοβαρά τι συμβαίνει τελικά με αυτόν τον «κανέναν». Γιατί όταν κανείς δεν αναλαμβάνει ευθύνη, το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται, απλώς συνεχίζει να υπάρχει μέσα στη σιωπή που καλύπτεται απο πέπλα δεοντολογίας.
