Gender Hyperreality: Επεκτάσεις και Διαμορφώσεις στον Ψηφιακό Κόσμο

Τα τελευταία χρόνια παρατηρώ όλο και περισσότερο ότι οι συζητήσεις γύρω από το φύλο έχουν αλλάξει ριζικά. Παλαιότερα, ακόμη και μέσα στις LGBTQI+ κοινότητες, η συζήτηση αφορούσε κυρίως την αποδοχή, την ορατότητα ή το δικαίωμα ύπαρξης. Σήμερα όμως, ιδιαίτερα μέσα στην ψηφιακή εποχή, το φύλο δεν βιώνεται μόνο ως προσωπική ή κοινωνική πραγματικότητα αλλά και ως εικόνα, αφήγηση, αισθητική και διαδικτυακή παρουσία. 

Το φύλο αρχίζει να υπάρχει ταυτόχρονα μέσα από το βίωμα και μέσα από την αναπαράσταση του.

Ίσως αυτή η νέα μορφή ψηφιακά διαμεσολαβημένης έμφυλης εμπειρίας θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια μορφή “Hypergender” ή "Meta-Gender", δηλαδή ως μια εμπειρία φύλου που συγκροτείται ταυτόχρονα μέσα από το σώμα, την κοινωνική εμπειρία και τη συνεχή ψηφιακή αναπαράσταση του εαυτού.

Η ψηφιακή εποχή δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται το φύλο αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η εμπειρία του εαυτού. Η ταυτότητα δεν οργανώνεται πλέον αποκλειστικά μέσα από το σώμα, την οικογένεια ή τους κοινωνικούς θεσμούς. Διαμορφώνεται όλο και περισσότερο μέσα από ψηφιακές εικόνες, online κοινότητες, avatars, αλγοριθμικές πλατφόρμες και συνεχή ορατότητα. Στην εποχή των social media και των avatar-based περιβαλλόντων, μεγάλο μέρος της έμφυλης εμπειρίας περνά πλέον μέσα από οθόνες. Το άτομο δεν εκφράζει απλώς το φύλο του. Συχνά το διαμορφώνει, το επιμελείται, το φωτογραφίζει, το παρουσιάζει και το επικοινωνεί με τρόπους που θυμίζουν ψηφιακή περσόνα ή avatar. Αυτό δεν σημαίνει ότι η εμπειρία είναι λιγότερο πραγματική. Για πολλά τρανς, non binary και gender diverse άτομα, η διαδικτυακή παρουσία αποτελεί συχνά τον πρώτο χώρο όπου μπορούν να υπάρξουν με μεγαλύτερη ασφάλεια, ορατότητα και ελευθερία. Ταυτόχρονα όμως, η ψηφιακή εποχή δημιουργεί και νέες μορφές πίεσης. Η έμφυλη εμπειρία αρχίζει να συνδέεται όλο και περισσότερο με την ορατότητα και την αναγνωσιμότητα. Πολλά άτομα αισθάνονται ότι χρειάζεται να «εξηγούν» συνεχώς το φύλο τους, να το παρουσιάζουν με συγκεκριμένο τρόπο ή να το κάνουν κατανοητό μέσα από εικόνες, λέξεις και online παρουσία. Έτσι, το φύλο δεν βιώνεται μόνο ως εσωτερική εμπειρία αλλά και ως μια συνεχής διαδικασία σχέσης με το βλέμμα των άλλων.

Στη δική μου κλινική εμπειρία, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έρχομαι όλο και συχνότερα σε επαφή με νέες μορφές έμφυλης έκφρασης που φαίνεται να οργανώνονται αρχικά μέσα από ένα online αποτύπωμα του εαυτού. Αυτό εμφανίζεται συχνά σε νευροδιαφορετικά πρόσωπα, ace spectrum πρόσωπα αλλά και σε νεότερα τρανς και non binary άτομα, τα οποία φαίνεται να χρησιμοποιούν το ψηφιακό περιβάλλον ως έναν πιο ασφαλή και λιγότερο περιοριστικό χώρο εξερεύνησης της ταυτότητας και της έκφρασης φύλου. Σε αρκετές περιπτώσεις, η πρώτη εμπειρία ελευθερίας φύλου δεν εμφανίζεται αρχικά στο φυσικό σώμα αλλά στο avatar. Η διαδικτυακή εικόνα λειτουργεί σαν μεταβατικός χώρος πειραματισμού, projection και αυτοαναγνώρισης. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές από αυτές τις κοινότητες οργανώνονται γύρω από αισθητικές, φαντασιακές ή υβριδικές μορφές ύπαρξης, όπως οι furry κοινότητες, οι avatar-based gaming κοινότητες, οι VTuber κουλτούρες ή άλλες μορφές ψηφιακής περσόνας.

Σε πολλές από αυτές τις μορφές ψηφιακής έκφρασης, τα avatars δεν διαθέτουν καν σαφή βιολογικά ή γεννητικά χαρακτηριστικά. Το φύλο δεν παρουσιάζεται απαραίτητα μέσα από τη βιολογική κατηγοριοποίηση του σώματος αλλά περισσότερο μέσα από ενέργεια, αισθητική, συμπεριφορά, χρώμα, φωνή, συναίσθημα και συμβολισμό. Η έμφυλη παρουσία οργανώνεται έτσι περισσότερο ως εμπειρία και λιγότερο ως ανατομική αναγκαιότητα. Αυτό φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία για αρκετά νευροδιαφορετικά πρόσωπα αλλά και για άτομα στο ace spectrum, τα οποία συχνά περιγράφουν ότι οι παραδοσιακές κοινωνικές νόρμες γύρω από το φύλο και τη σεξουαλικότητα βιώνονται ως υπερβολικά περιοριστικές, φορτισμένες ή δύσκολες στην embodied επεξεργασία τους. Το ψηφιακό περιβάλλον και οι avatar-based μορφές παρουσίας επιτρέπουν συχνά μια πιο σταδιακή, ασφαλή και συμβολική διερεύνηση της έμφυλης εμπειρίας και του φάσματος της σεξουαλικότητας. Σε αρκετές περιπτώσεις, η σύνδεση με το φύλο ή με πτυχές της σεξουαλικότητας δεν ξεκινά μέσα από το φυσικό σώμα αλλά μέσα από το avatar. Η διαδικτυακή περσόνα λειτουργεί σαν μεταβατικός χώρος εξερεύνησης, projection και αυτοαναγνώρισης, επιτρέποντας στο άτομο να δοκιμάσει μορφές ύπαρξης που ίσως δεν θα ένιωθε ακόμη ασφαλές να εκφράσει offline. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το avatar δεν αποτελεί απλώς «εικόνα» αλλά έναν πιθανό χώρο ανάπτυξης νέων μορφών embodied ταυτότητας και σχέσης με τον εαυτό.

To Avatar για πολλά πρόσωπα αποτελλεί το πρώτο ασφαλές βήμα φυλομετάβασης.

Έρευνες πάνω στις online LGBTQI+ κοινότητες δείχνουν ότι τα ψηφιακά περιβάλλοντα λειτουργούν συχνά ως χώροι identity exploration, belonging και ασφαλέστερης έκφρασης του φύλου και της σεξουαλικότητας, ιδιαίτερα για νεότερα LGBTQI+ πρόσωπα που βιώνουν κοινωνική απομόνωση ή δυσκολία έκφρασης offline. Αντίστοιχα, μελέτες πάνω στις furry κοινότητες δείχνουν ότι πολλά άτομα βιώνουν τα avatars και τις fursonas ως επεκτάσεις ή συμβολικές εκδοχές του εαυτού τους, οι οποίες επιτρέπουν μεγαλύτερη ελευθερία ταυτότητας, κοινωνικής σύνδεσης και αυτοέκφρασης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, θεωρώ ότι ίσως βρισκόμαστε κοντά και στη δημιουργία νέων μορφών “digital introjects”, δηλαδή νέων ψηφιακά διαμορφωμένων ενδοβαλλόμενων μοτίβων ταυτότητας και σχέσης με το φύλο. Στην κλασική Gestalt θεωρία, τα introjects αναφέρονται σε στοιχεία, κανόνες ή αφηγήσεις που το άτομο απορροφά από το περιβάλλον χωρίς οργανική αφομοίωση. Στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα όμως, αυτά τα introjects φαίνεται να διαμορφώνονται πλέον όχι μόνο από την οικογένεια, το σχολείο ή την κοινωνία αλλά και από online κοινότητες, aesthetics, αλγοριθμικά πρότυπα και ψηφιακές μορφές αναγνώρισης.

Η ψηφιακή φυλομετάβαση προηγείται της κοινωνικής. 

Η ελληνική πραγματικότητα παρουσιάζει μια ιδιαίτερη αντίφαση. Από τη μία πλευρά, η κοινωνία εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να λειτουργεί μέσα από παραδοσιακά και βιολογικά μοντέλα κατανόησης του φύλου. Από την άλλη, οι νεότερες γενιές μεγαλώνουν μέσα σε μια παγκόσμια ψηφιακή κουλτούρα όπου οι έμφυλες ταυτότητες πολλαπλασιάζονται, μεταβάλλονται και επαναδιατυπώνονται καθημερινά. Πολλά LGBTQI+ άτομα στην Ελλάδα βιώνουν σήμερα το φύλο τους ανάμεσα σε δύο κόσμους: έναν τοπικό κόσμο κοινωνικού ελέγχου και έναν ψηφιακό κόσμο αυξημένης ορατότητας και συνεχούς αυτοπαρουσίασης. Με αυτό τον τρόπο αναδύεται μια νέα πολικότητα που πλέον ξεφεύγει απο το ανατομικό φύλο και την ταυτότητα φύλου,μια πολικοτήτα που διαθέτει όχι μόνο ψυχονευρολογικό αλλά και ψηφιακό imprint. 

Αυτό που αναδύεται μέσα από αυτή τη νέα πραγματικότητα δεν είναι η «εξαφάνιση» του φύλου αλλά η επέκτασή του πέρα από τα παραδοσιακά όρια του βιολογικού ντετερμινισμού. Το Hypergender δεν αρνείται το σώμα ούτε τη βιωμένη εμπειρία. Αντίθετα, αναδεικνύει ότι η ανθρώπινη εμπειρία του φύλου ήταν πάντοτε πιο σύνθετη από ό,τι επέτρεπαν τα αυστηρά δυαδικά και βιολογικά μοντέλα να αναγνωριστεί. Μέσα από τη σκοπιά της Affirmative Gestalt & Focusing Ψυχοθεραπείας based on GSRD Principles, το φύλο προσεγγίζεται ως ζωντανή εμπειρία και όχι ως παθολογία ή προκαθορισμένη κατηγορία. Η έμφαση δίνεται στη βιωμένη εμπειρία, στο felt sense, στη σωματική επίγνωση και στη δυνατότητα του ατόμου να αναπτύξει αυθεντική επαφή με τον εαυτό του μέσα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που συχνά επιχειρεί να περιορίσει ή να προκαθορίσει την ύπαρξη.

Η ανάδυση των ψηφιακών μορφών έκφρασης φύλου δεν αποτελεί «απώλεια της πραγματικότητας». Αποτελεί μία ακόμη μορφή ανθρώπινης επιτέλεσης, επικοινωνίας και αναζήτησης ταυτότητας μέσα στις συνθήκες της σύγχρονης ζωής. Το avatar, η ψηφιακή παρουσία και η online επιτέλεση φύλου δεν αναιρούν την embodied εμπειρία, αντιθέτα μπορούν να ενισχύσουν το βίωμα του queerbodiment.  Αποκαλύπτουν ότι η ανθρώπινη ταυτότητα συγκροτείται πάντοτε μέσα από τη σχέση ανάμεσα στο σώμα, το βλέμμα των άλλων, την κοινωνία και τη δυνατότητα του ανθρώπου να αφηγείται εκ νέου τον εαυτό του.

Πηγές – Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Palmou, P. (2026, in press). Φύλα, Μορφές και Διαμορφώσεις. Εκδόσεις Αγγελάκη.

Safe Spaces in Online Places: Social Media and LGBTQ Youth
Social Media Use and Health and Well-being of LGBTQ Youths
Exploring Gender Diverse Young Adults’ Gender Identity Development Through Online Communities
Community and Malleable Identity in the Furry Fandom
World Professional Association for Transgender Health (WPATH)

Η Οδύσσεια του σεξουαλικού προσανατολισμού, της ταυτότητας και της έκφρασης φύλου, ο Κανένας και το νησί των Λωτοφάγων

Εδώ και πάρα πολλά χρόνια στο Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών επισημαίνουμε τις επικίνδυνες πρακτικές των λεγόμενων θεραπειών μεταστροφής. Από νωρίς προσπαθήσαμε να επιστήσουμε την προσοχή της πολιτείας, των γιατρών και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας σε αυτό το φαινόμενο. Ιδιαίτερα πριν αρχίσει να εδραιώνεται το επιβεβαιωτικό μοντέλο, τουλάχιστον στους χώρους όπου δραστηριοποιούμαστε, οι πρακτικές μεταστροφής αποτελούσαν σε μεγάλο βαθμό την κανονικότητα. Ήταν η κανονικότητα με την οποία αντιμετωπίζονταν πολλά ΛΟΑΤΚΙ πρόσωπα σε πολλαπλούς χώρους.

Παρά τις καταγγελίες και τις μαρτυρίες που έχουν δημοσιοποιηθεί όλα αυτά τα χρόνια, είναι πραγματικά εντυπωσιακό ότι σχεδόν ποτέ δεν έχουμε ακούσει να έχει διαγραφεί κάποιος επαγγελματίας από κάποιον επιστημονικό σύλλογο για τέτοιες πρακτικές, ούτε καν να έχει υποστεί σοβαρή δημόσια επίκριση. Αυτό γεννά ένα απλό αλλά κρίσιμο ερώτημα. 

Αν κανείς δεν κάνει θεραπείες μεταστροφής, τότε ποιος τις κάνει;

Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η πολιτεία δεν έχει λάβει ουσιαστικά μέτρα για το ζήτημα. Ο νόμος δεν είναι αρκετός και έχει τρύπες. Ταυτόχρονα υπάρχουν ακόμη και δημόσιες διαδικτυακές παρουσίες που προωθούν τέτοιες πρακτικές, όπως το site Omofylofilia.gr, με έναν παραπλανητικό τίτλο που μπορεί να προσεγγίζει ακόμη και ανήλικα άτομα και να τα κατευθύνει προς πρακτικές μεταστροφής. Η σελίδα αυτή ανήκει στην εκκλησία και δεν γνωρίζουμε τι άλλο μπορεί να συμβαίνει μέσα από τέτοιες δομές ούτε πώς χρησιμοποιούνται οι επαφές που δημιουργούνται με ευάλωτα άτομα. Οι καταγγελίες ομως δεν αφορούν μόνο την εκκλησία. 

Το ερώτημα παραμένει, τι συμβαίνει μέσα στον χώρο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Αν πράγματι κανείς δεν εφαρμόζει τέτοιες πρακτικές, πώς γίνεται η Ελλάδα να εμφανίζεται στις πρώτες θέσεις στην Ευρώπη ως προς τις εμπειρίες θεραπειών μεταστροφής;

Συχνά ακούμε κριτική κυρίως προς την ψυχανάλυση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι πρακτικές αυτές περιορίζονται σε μία μόνο θεραπευτική προσέγγιση. Ωστόσο πολλές από τις καταγγελίες που έχουν φτάσει σε εμάς προέρχονται από εμπειρίες μέσα σε ψυχαναλυτικά πλαίσια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το φαινόμενο περιορίζεται εκεί, καθώς πρακτικές μεταστροφής μπορούν να εμφανιστούν σε οποιαδήποτε θεραπευτική προσέγγιση.

Κάθε φορά που επισημαίνουμε τέτοιες περιπτώσεις ακούμε συνήθως δύο απαντήσεις. Η πρώτη είναι ότι όσοι τις εφαρμόζουν λένε ότι είναι ψυχαναλυτές αλλά δεν είναι πραγματικοί. Η δεύτερη είναι ότι αυτά δεν συμβαίνουν στη συγκεκριμένη προσέγγιση. Όταν όμως αυτό επαναλαμβάνεται από πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό. 

Τελικά πού συμβαίνουν αυτές οι πρακτικές;

Υπάρχει συχνά ένα άτυπο συμβόλαιο σιωπής. Ένα νησί λωτοφάγων όπου η μνήμη φαίνεται να χάνεται. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ακόμη και μέσα σε θεραπευτικούς κύκλους, όταν εντοπίζονται κακοποιητικές πρακτικές, συχνά αποσιωπώνται. Η σιωπή όμως δημιουργεί συνενοχή. Όσοι αρνούνται να αναγνωρίσουν το πρόβλημα ή αποφεύγουν να τοποθετηθούν συμβάλλουν στη διαιώνισή του.

Η ψυχοθεραπευτική και ψυχολογική κοινότητα χρειάζεται να προχωρήσει σε ουσιαστική αυτοκριτική. Χρειάζεται να διερευνηθεί τι πραγματικά συμβαίνει με τις πρακτικές μεταστροφής αλλά και πώς δημιουργείται αυτή η συλλογική αμνησία. Δεν είναι λίγες οι φορές που άτομα τα οποία έχουν εκφράσει δημόσια κακοποιητικό λόγο εναντίον ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων καλούνται κανονικά σε συνέδρια ή δημόσιες εκδηλώσεις, ακόμη και σε μεγάλα ιδρύματα, παρότι έχουν καταγγελθεί από τρανς ακτιβιστές για απόπειρες θεραπείας μεταστροφής.

Το ερώτημα λοιπόν είναι σαφές. Έχει πραγματικά εκπαιδευτεί η επαγγελματική κοινότητα πάνω στο τι είναι οι θεραπείες μεταστροφής; Έχουν προσκληθεί ειδικοί με τεκμηριωμένη γνώση για να εκπαιδεύσουν επαγγελματικούς συλλόγους και επιστημονικές ενώσεις;

Τα μικρά σεμινάρια με ΛΟΑΤΚΙ σημαιάκια δεν είναι αρκετά για την καταπολέμιση φαινομένων που παίζουν με την ανρώπινη υποσταση. 

Συχνά ακούμε και ένα ακόμη επιχείρημα, ότι η απαγόρευση των θεραπειών μεταστροφής θα ήταν δήθεν αντίστοιχη με την απαγόρευση της συναίνεσης στο BDSM. Το επιχείρημα αυτό δείχνει μια βαθιά σύγχυση γύρω από την έννοια της συναίνεσης και της ενημερωμένης συναίνεσης. Ένα άτομο δεν μπορεί να δώσει ενημερωμένη συναίνεση σε μια πρακτική που είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι δεν λειτουργεί και αποτελεί απάτη. Το BDSM είναι μια υπαρκτή πρακτική μεταξύ ενηλίκων με συναίνεση η οποία λειτουργεί. Η αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου δεν είναι.

Δεν μπορεί κάποιος να συναινέσει σε κάτι που είναι αδύνατο. Αν κάποιος σας έλεγε να υποβληθείτε σε μια χειρουργική επέμβαση που δεν πρόκειται να θεραπεύσει την ασθένειά σας αλλά σας ζητούσε να δώσετε συναίνεση με την υπόσχεση ότι θα θεραπευτείτε, θα το απορρίπτατε αμέσως. 

Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα των θεραπειών μεταστροφής.

Η κατάσταση σήμερα έχει γίνει ιδιαίτερα ανησυχητική. Όσοι εργαζόμαστε εδώ και πολλά χρόνια πάνω στο θέμα γνωρίζουμε ότι τα πράγματα δεν πηγαίνουν απαραίτητα καλύτερα, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα φαίνεται να χειροτερεύουν.

Το πιο ανησυχητικό ερώτημα παραμένει το ίδιο. Ποιος λογοδότησε για όσα έχουν συμβεί όλα αυτά τα χρόνια. Ποιος τιμωρήθηκε για πρακτικές μεταστροφής. Και πώς γίνεται ενώ υπάρχουν τόσες εμπειρίες και καταγγελίες να φαίνεται ότι κανένας δεν γνωρίζει κανέναν.

Σαν τον Οδυσσέα που συστήθηκε ως Κανένας, έτσι και εδώ εμφανίζεται συνεχώς ένας αόρατος δράστης. Ένας «κανένας» που κάνει θεραπείες μεταστροφής, αλλά δεν ανήκει πουθενά, δεν ελέγχεται από κανέναν και δεν λογοδοτεί σε κανέναν.

Ίσως έχει έρθει η στιγμή η κοινότητα των επαγγελματιών ψυχικής υγείας να αναρωτηθεί σοβαρά τι συμβαίνει τελικά με αυτόν τον «κανέναν». Γιατί όταν κανείς δεν αναλαμβάνει ευθύνη, το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται, απλώς συνεχίζει να υπάρχει μέσα στη σιωπή που καλύπτεται απο πέπλα δεοντολογίας.

Το Queer το Εξώτερον

 Πάρβη Πάλμου

Τι συμβαίνει όταν το Queerness γίνεται αποδεκτό ως έννοια, αλλά όχι ως σώμα;

Εισαγωγή

Στα σύγχρονα πανεπιστήμια και επαγγελματικά περιβάλλοντα, το queer έχει αποκτήσει θέση ως έγκυρος θεωρητικός λόγος. Όροι όπως queer theory και φεμινισμός συζητούνται ανοιχτά σε σεμινάρια και συνέδρια. Παρατηρείται όμως ένα παράδοξο. Ενώ το queer γίνεται δεκτό στο επίπεδο της θεωρίας, η ενσώματη παρουσία και η επιτέλεσή του συχνά αντιμετωπίζεται ως ανεπιθύμητη ή ανάρμοστη. Πολλά queer πρόσωπα που εργάζονται σε θεσμούς, σε ακαδημαϊκούς χώρους, σε υπηρεσίες υγείας, σε ψυχοθεραπευτικά περιβάλλοντα, νιώθουν ότι χρειάζεται να αποσιωπούν ή να μετριάζουν την ταυτότητά τους για να θεωρούνται επαγγελματίες. Σε ορισμένα πλαίσια, η αποκάλυψη μιας queer ταυτότητας εκλαμβάνεται ως παραβίαση επαγγελματικών ορίων, σαν το queer να μην αναγνωρίζεται ως ταυτότητα, αλλά να μειώνεται σε κάτι ακατάλληλο που αφορά αποκλειστικά το σεξ. Έτσι, οι ανοιχτά queer παρουσίες ωθούνται μεταφορικά στο σκότος το εξώτερον, δηλαδή εκτός του κύκλου της αποδεκτής κανονικότητας.

Το παρόν άρθρο εξετάζει αυτή την αντίφαση. Αναλύει έννοιες όπως το passing και το covering, δηλαδή τρόπους με τους οποίους LGBTQI πρόσωπα αποκρύπτουν ή μετριάζουν την  ποικιλομορφία τους. Εξετάζει επίσης την ομοκανονικότητα, homonormativity, και τις πολιτικές ευπρέπειας, respectability politics, δηλαδή τις πιέσεις για συμμόρφωση με ετεροκανονικά πρότυπα σεβαστού βίου. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, στο πώς αναπαράγουν ή αμφισβητούν αυτά τα φαινόμενα, στο πώς μπορούν να σταθούν θεραπευτικά, δεοντολογικά και πολιτικά, χωρίς να μετατρέπουν την κανονικοποίηση σε θεραπευτικό ιδανικό.

Στο κέντρο του κειμένου βρίσκεται ένα ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν το queerness επιτρέπεται ως θεωρητικός όρος, αλλά όχι ως ενσώματη, βιωμένη εμπειρία έκφρασης φύλου.

Τι εννοούμε εδώ με το Queerness;

Στο άρθρο αυτό, το queerness χρησιμοποιείται ως όρος που περιγράφει ένα φάσμα εμπειριών, σωμάτων, σχέσεων, εκφράσεων φύλου και σεξουαλικότητας, που δεν χωρά ή δεν θέλει να χωρέσει στα κανονιστικά σχήματα. Δεν υπονοείται ότι όλα τα queer πρόσωπα έχουν μια συγκεκριμένη αισθητική ή μια έντονη εξωτερική έκφραση. Το queerness δεν είναι dress code. Είναι τρόπος ύπαρξης, σχέσης, θέσης στο πεδίο, που μπορεί να είναι ορατός ή μη ορατός, ήσυχος ή έντονος, διακριτικός ή εκφραστικός.

Υπάρχουν όμως πολλές περιπτώσεις όπου ένα πρόσωπο θα ήθελε να εκφραστεί πιο ελεύθερα και δεν το κάνει, όχι από αδιαφορία, αλλά από φόβο, επαγγελματικό ρίσκο, ανάγκη αποδοχής, ανάγκη επιβίωσης. Αυτό το άρθρο μιλά κυρίως για αυτές τις περιπτώσεις. Μιλά για την ένταση ανάμεσα στην επιθυμία έκφρασης και στους κανόνες του πεδίου που τιμωρούν την έκφραση, ακόμη και όταν επαινούν τον λόγο περί συμπερίληψης.

Passing και Covering, όταν η αποδοχή αφορά μόνο τον λόγο

Στις δεκαετίες πριν την εξάπλωση των κινημάτων απελευθέρωσης, πολλά LGBTQI πρόσωπα πιέζονταν ανοιχτά να μεταστρέψουν ή να θεραπεύσουν τη σεξουαλικότητά τους. Με την πρόοδο των δικαιωμάτων, αυτή η βάναυση απαίτηση μεταστροφής υποχώρησε, δίνοντας τη θέση της σε μια άλλη απαίτηση, την απαίτηση για passing. Passing σημαίνει να περνάει κανείς ως ετεροφυλόφιλος και cis, κρύβοντας πλήρως την ταυτότητά του. Είναι μια στρατηγική απόκρυψης που έχει ιστορία, πολιτική και κόστος.

Στη συνέχεια, εμφανίζεται μια πιο λεπτή, αλλά εξίσου πιεστική πρακτική, το covering. Covering σημαίνει να χαμηλώνεις τον τόνο μιας κοινωνικά δυσμενώς κρυμμένης ταυτότητας, ώστε να ταιριάζει στο κυρίαρχο ρεύμα. Σε αντίθεση με το passing, εδώ δεν απαιτείται να αρνηθείς ότι είσαι queer, απαιτείται να μην το δείχνεις. Είναι το γνώριμο κοινωνικό μήνυμα, εντάξει μπορείς να είσαι queer, αλλά μην μας το φέρνεις μπροστά μας.

Το covering εμφανίζεται σε πολλές μορφές. Εμφανίζεται στην εμφάνιση, όταν ένα πρόσωπο αποφεύγει στοιχεία που νιώθει ότι θα διαβαστούν ως πολύ queer. Εμφανίζεται στη συμμετοχή σε κοινότητες, όταν αποφεύγονται χώροι, εκδηλώσεις ή πολιτισμικές αναφορές της LGBTQI κουλτούρας. Εμφανίζεται στον ακτιβισμό, όταν αποφεύγεται η πολιτική τοποθέτηση γιατί θα θεωρηθεί υπερβολική ή ενοχλητική. Εμφανίζεται στη συναναστροφή, όταν περιορίζονται δημόσιες εκδηλώσεις σχέσης, στοργής, οικειότητας, όταν αποφεύγεται να φανεί ποιό είναι το σημαντικό πρόσωπο στη ζωή ενός ατόμου.

Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας ιεραρχίας ανάμεσα σε καλά και κακά queer πρόσωπα, ανάλογα με το πόσο αφομοιώνονται σε ετεροκανονικά πρότυπα. Τα διακριτικά, αυτά που δείχνουν όμοια με τους στρέιτ, επιβραβεύονται ως κοινωνικά αποδεκτά. Όσα είναι πιο εμφανή, πιο εκφραστικά, πιο μη συμμορφωμένα, αντιμετωπίζονται ως προβληματικά. Έτσι, ακόμη και μετά το coming out, ένα πρόσωπο μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με νέες απαιτήσεις, ωραία το είπαμε, τώρα φρόντισε να μη φαίνεται.

Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι ότι αυτές οι πρακτικές αντικατοπτρίζουν μια συνθήκη όπου το queerness γίνεται αποδεκτό μόνο ως θεωρητική ιδιότητα, ως κάτι αόρατο που δεν διαταράσσει το σκηνικό. Η ενσώματη queer έκφραση, η ζωντανή της εμφάνιση σε συμπεριφορά, στυλ, σχέσεις, τόνο, χειρονομίες, φωνή, σώμα, αντιμετωπίζεται συχνά ως απειλή για την ευπρέπεια. Η κοινωνία, και συχνά οι θεσμοί, λένε ναι στο είναι, αλλά δυσκολεύονται στο κάνω, ναι στη γνώση, αλλά όχι στην παρουσία.

Ομοκανονικότητα και πολιτικές ευπρέπειας, όταν η αφομοίωση γίνεται προαπαιτούμενο

Συγγενείς με το covering είναι οι έννοιες της ομοκανονικότητας και των πολιτικών ευπρέπειας, που λειτουργούν σε συλλογικό επίπεδο. Η ομοκανονικότητα, homonormativity, περιγράφει την τάση ενός μέρους της LGBTQI κοινότητας να υιοθετεί και να προβάλλει ετεροκανονικά πρότυπα ζωής και σχέσεων. Σε αυτή τη λογική, η αποδοχή υπόσχεται να έρθει όταν τα LGBTQI πρόσωπα μοιάσουν αρκετά στην κυρίαρχη εικόνα, ζευγάρι, οικογένεια, κατανάλωση, αστική ευπρέπεια, χαμηλό πολιτικό φορτίο. Δεν προτείνεται ριζική ανατροπή, προτείνεται μια συμφιλίωση με τις κυρίαρχες αξίες.

Αυτό έχει συνέπειες. Πρόσωπα που δεν χωρούν σε αυτό το καλούπι, τρανς πρόσωπα, μη δυαδικά πρόσωπα, queer πρόσωπα, POC, μη μονογαμικά πρόσωπα, πρόσωπα που εργάζονται στο σεξ, πρόσωπα που ζουν σε περιθώρια, συχνά θεωρούνται εμπόδιο στην κοινωνική αποδοχή των πιο σεβαστών ομόφυλων. Η ομοκανονικότητα δημιουργεί ιεραρχίες εντός της κοινότητας, και συχνά ενθαρρύνει έναν ανταγωνισμό, ένα infight, όπου κάποια queer πρόσωπα ζητούν από άλλα να κρυφτούν ή να σιωπήσουν για να μην χαλάσουν την εικόνα.

Οι πολιτικές ευπρέπειας, respectability politics, λειτουργούν συμπληρωματικά. Πρόκειται για τη στρατηγική όπου μέλη μιας περιθωριοποιημένης ομάδας προσπαθούν να κερδίσουν σεβασμό και δικαιώματα, επιδεικνύοντας μια υπεράνω πάσης υποψίας εικόνα, σύμφωνη με τα πρότυπα της πλειονότητας. Στην πράξη, αυτό μεταφράζεται σε προσταγές, ντύσου σοβαρά, φέρσου κανονικά, μην φέρνεις σε δύσκολη θέση τους στρέιτ, μην είσαι υπερβολικός, μην είσαι πολύ ορατός, μην είσαι πολύ θηλυπρεπής, μην είσαι πολύ τρανς, μην είσαι πολύ.

Το πρόβλημα είναι διπλό. Πρώτον, ο σεβασμός που κερδίζεται μέσω συμμόρφωσης είναι εύθραυστος και υπό όρους. Δεύτερον, οι πολιτικές ευπρέπειας μετακυλίουν την ευθύνη του αποκλεισμού στο ίδιο το πρόσωπο, αν δεν σε σέβονται, ίσως φταις εσύ που δεν παρουσιάζεις μια αρκετά σεβαστή εικόνα. Αυτό είναι ένας μηχανισμός εσωτερίκευσης της ομοφοβίας και της τρανσφοβίας. Τα queer πρόσωπα μαθαίνουν να λογοκρίνουν τον εαυτό τους για χάρη της ηρεμίας των άλλων.

Όταν ο επαγγελματισμός είναι Eτεροκανονικός

Στα επαγγελματικά πλαίσια, η ομοκανονικότητα και οι πολιτικές ευπρέπειας εμφανίζονται ως άτυποι κανόνες ετεροεπαγγελματισμού, heteroprofessionalism. Η ίδια η ιδέα του καλού επαγγελματία συχνά περιλαμβάνει την προσδοκία ότι το πρόσωπο είναι, ή τουλάχιστον παρουσιάζεται ως, ετεροφυλόφιλο και cis. Η εταιρική ή θεσμική κουλτούρα, ακόμη και όταν δηλώνει συμπεριληπτική, μπορεί να απαιτεί από περιθωριοποιημένα πρόσωπα να ρυθμίζουν σώμα και παρουσία σύμφωνα με κανονιστικά πρότυπα για να θεωρούνται πλήρως αποδεκτά.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, μια έντονα queer παρουσία, για παράδειγμα ένα πρόσωπο με μακιγιάζ σε ένα αυστηρά επιστημονικό περιβάλλον, ή ένα τρανς πρόσωπο που δεν περνά εύκολα ως cis, μπορεί να θεωρηθεί διατάραξη της τάξης, όχι επειδή υπάρχει γραπτός κανόνας που την απαγορεύει, αλλά επειδή συγκρούεται με την αισθητική της κανονικότητας. Τα σώματα και οι εκφράσεις που αποκλίνουν από τη συμβατική ευπρέπεια δεν ταιριάζουν με την εικόνα του σωστού επαγγελματία και έτσι αποκλείονται σιωπηρά, με μηχανισμούς αξιολόγησης, υπαινιγμούς, χιούμορ, αποστασιοποίηση, και τελικά με αποκλεισμό από κύρος, δίκτυα, ευκαιρίες.

Σε αυτό το σημείο, το queerness γίνεται αποδεκτό ως λόγος, και τιμωρείται ως σώμα. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η κεντρική σου ιδέα. Μπορεί να μιλά κανείς για queerness, ή για queer πολιτικές, και ταυτόχρονα να έχει ενσωματώσει μια πειθαρχική λειτουργία που απαιτεί από τον εαυτό του, και από άλλα queer πρόσωπα, να κανονικοποιούνται για να είναι αποδεκτά. Αυτό δεν είναι απλώς προσωπική αντίφαση. Είναι το αποτέλεσμα ενός πεδίου που ανταμείβει τη συμμόρφωση και εκπαιδεύει τα πρόσωπα να αυτοαστυνομεύονται.

Ο ρόλος των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, πώς στεκόμαστε απέναντι σε αυτό

Μέσα σε αυτό το τοπίο, οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας έχουν κρίσιμο και λεπτό ρόλο. Βρίσκονται στη θέση είτε να αναπαράγουν πιέσεις κανονικοποίησης, είτε να βοηθήσουν LGBTQI πρόσωπα να απεμπλακούν από αυτές. Το βασικό ερώτημα είναι πώς στεκόμαστε απέναντι στην ένταση ανάμεσα στην ψυχική υγεία και στις απαιτήσεις της ευπρέπειας.

Η ψυχολογία αναγνωρίζει όλο και περισσότερο ότι το να κρύβεις ποιό ή ποια/ποιός είσαι έχει σημαντικό ψυχολογικό κόστος. Η θεωρία του μειονοτικού στρες περιγράφει πώς το χρόνιο άγχος που σχετίζεται με στιγματισμό, προκατάληψη, αναμονή απόρριψης, εσωτερίκευση αρνητικών μηνυμάτων, και ανάγκη απόκρυψης, συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και γενικότερης δυσφορίας. Ειδικά στον χώρο εργασίας, η ενεργή απόκρυψη ταυτότητας, μέσα από ψέματα, υπεκφυγές, ή συνεχή επαγρύπνηση για το τι λέγεται και τι φαίνεται, έχει συνδεθεί με υψηλότερο στρες, χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση και πιο επιφανειακές σχέσεις. Με απλά λόγια, το τίμημα του passing και του covering είναι βαρύ. Το να μην μπορείς να είσαι ο εαυτός σου δεν είναι βιώσιμη συνταγή ευημερίας.

Εδώ χρειάζεται μεγάλη θεραπευτική λεπτότητα. Δεν υπάρχει μια εύκολη, ηρωική απάντηση, που να λέει βγες παντού και πάντα. Σε κάποιες περιπτώσεις, η απόκρυψη είναι προστασία. Ιδιαίτερα όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο θεραπευτικός στόχος είναι η κανονικοποίηση. Ο θεραπευτικός στόχος είναι να αποδομηθεί η ντροπή, να ενισχυθεί η αυτοσυμφωνία, να αναγνωριστεί η πραγματικότητα του πεδίου, και να στηριχθεί η ικανότητα επιλογής. Το πρόσωπο χρειάζεται να μπορεί να διαλέξει, πότε, πού, σε ποιον, και με τι κόστος, και να μη νιώθει ότι η επιβίωση προϋποθέτει μόνιμη αυτομείωση.

Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας χρειάζεται επίσης να αναγνωρίζουν πότε οι ίδιοι γίνονται φορείς πολιτικών ευπρέπειας, ακόμη και άθελά τους. Για παράδειγμα, όταν προτείνεται σε ένα τρανς πρόσωπο να ντυθεί πιο ουδέτερα για να μην έχει πρόβλημα, αυτό μπορεί να μοιάζει πρακτική συμβουλή. Μπορεί όμως να λειτουργήσει και ως μήνυμα ότι η ταυτότητα είναι ασύμβατη με την επιτυχία. Το κλειδί είναι να μην μεταφέρεται όλο το βάρος προσαρμογής στο ίδιο το πρόσωπο. Χρειάζεται να τίθεται και το ερώτημα του περιβάλλοντος. Τι παράγει τον κίνδυνο, τι παράγει την απειλή, τι παράγει την ανάγκη για covering.

Ένας σημαντικός τρόπος θεραπευτικής στάσης είναι η ενδυνάμωση των LGBTQI προσώπων να διεκδικήσουν χώρο ως πλήρεις, ορατοί εαυτοί, με τους δικούς τους ρυθμούς και τα δικά τους όρια. Αυτό σημαίνει δουλειά με την εσωτερίκευση, με τη φωνή που λέει δεν ανήκω εδώ αν δεν κρύψω κομμάτια μου. Σημαίνει δουλειά με το σώμα, με την ασφάλεια, με την επιθυμία, με την ανάσα της έκφρασης, με την επιτρεπτικότητα, με την αποκατάσταση μιας σχέσης όπου το queernes δεν είναι κάτι που πρέπει να διορθωθεί, αλλά κάτι που αξίζει να ζήσει.

Υπάρχει και ένας δεύτερος άξονας. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ως πρόσωπα που συμμετέχουν σε θεσμούς, έχουν και ρόλο εντός του πεδίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι επιβάλλεται να ασχοληθούμε  με τον ακτιβισμό σε κάθε στιγμή. Σημαίνει όμως ότι αναγνωρίζουμε μικροεπιθέσεις, σχόλια, υπαινιγμούς, σιωπές, και μορφές πειθάρχησης, και ότι δεν τις περνάμε ως κανονικότητα. Σημαίνει ότι υπερασπιζόμαστε τη δυνατότητα της ενσώματης διαφοράς να υπάρχει χωρίς να τιμωρείται. Σημαίνει ότι εκπαιδεύουμε ομάδες, επιτροπές, συναδέλφους, ότι δημιουργούμε γλώσσα και πλαίσια που δεν ζητούν από τα queer πρόσωπα να μικρύνουν.

Συμπέρασμα, τι εννοούμε τελικά με το εξώτερον

Ο ευαγγελικός όρος, το σκότος το εξώτερον, παραπέμπει στο έξω, εκεί όπου στέκονται όσοι δεν έχουν θέση στο συμπόσιο. Η μεταφορά εδώ δεν αφορά μια παλιά, ωμή απόρριψη. Αφορά έναν εκλεπτυσμένο και θεσμικά αποδεκτό τρόπο αποκλεισμού. Όταν το queerness επιτρέπεται ως θεωρία, αλλά όχι ως σώμα, ως παρουσία, ως έκφραση φύλου, τότε δεν μιλάμε για πραγματική συμπερίληψη. Μιλάμε για συμπερίληψη υπό όρους. Μιλάμε για ένα πεδίο που λέει, μίλα για το queer, αλλά μην το επιτελείς.

Κάθε φορά που συμβαίνει αυτό, το εξώτερον δεν εξαφανίζεται. Μετακινείται. Δεν είναι πια ο κραυγαλέος αποκλεισμός. Είναι ο αποκλεισμός μέσα από κανόνες ευπρέπειας, αισθητικής, επαγγελματικής κανονικότητας. Είναι ο αποκλεισμός που μιλά προοδευτικά, αλλά λειτουργεί πειθαρχικά. Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο, γιατί μοιάζει με αποδοχή, ενώ συχνά παράγει σιωπή.

Το ερώτημα λοιπόν για εμάς, ως πρόσωπα του χώρου της ψυχικής υγείας, δεν είναι αν θα είμαστε υπέρ ή κατά της συμπερίληψης. Είναι αν θα αναγνωρίσουμε πότε η συμπερίληψη ζητά ως τίμημα την αυτομείωση. Είναι αν θα στηρίξουμε την ενσώματη εμπειρία του queerness, όχι μόνο τη θεωρητική συζήτησή του. Είναι αν μπορούμε να είμαστε με τα πρόσωπα, όχι μόνο με τους όρους.

Βιβλιογραφία

Beagan, B. L., Daley, A., Poteat, T., Goldberg, L., Johnson, J., MacLeod, A., Nelson, E., St. Pierre, M., Veldhuis, C. B. (2022). LGBTQ+ identity concealment and disclosure within the heteronormative health professions, Do I, Do I not, And what are the potential consequences. SSM, Qualitative Research in Health, 2, 100114.

Duggan, L. (2002). The New Homonormativity, The Sexual Politics of Neoliberalism. In R. Castronovo, D. D. Nelson, editors, Materializing Democracy, Toward a Revitalized Cultural Politics. Duke University Press, pages 175 to 194.

Goffman, E. (1963). Stigma, Notes on the Management of Spoiled Identity. Prentice Hall.

Holman, E. G., Ogolsky, B. G., Oswald, R. F. (2021). Concealment of a Sexual Minority Identity in the Workplace, The Role of Workplace Climate and Identity Centrality. Journal of Homosexuality, 69, 9.

Higginbotham, E. B. (1993). Righteous Discontent, The Women’s Movement in the Black Baptist Church, 1880 to 1920. Harvard University Press.

Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations, Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129, 5, 674 to 697.

Yoshino, K. (2002). Covering. The Yale Law Journal, 111, 4, 769 to 939.

Yoshino, K. (2006). Covering, The Hidden Assault on Our Civil Rights. Random House.

Davies, A. W. J., Neustifter, R. (2023). Heteroprofessionalism in the academy, The surveillance and regulation of queer faculty in higher education. Journal of Homosexuality, 70, 6, 1030 to 1054.