Τα τελευταία χρόνια παρατηρώ όλο και περισσότερο ότι οι συζητήσεις γύρω από το φύλο έχουν αλλάξει ριζικά. Παλαιότερα, ακόμη και μέσα στις LGBTQI+ κοινότητες, η συζήτηση αφορούσε κυρίως την αποδοχή, την ορατότητα ή το δικαίωμα ύπαρξης. Σήμερα όμως, ιδιαίτερα μέσα στην ψηφιακή εποχή, το φύλο δεν βιώνεται μόνο ως προσωπική ή κοινωνική πραγματικότητα αλλά και ως εικόνα, αφήγηση, αισθητική και διαδικτυακή παρουσία.
Το φύλο αρχίζει να υπάρχει ταυτόχρονα μέσα από το βίωμα και μέσα από την αναπαράσταση του.
Ίσως αυτή η νέα μορφή ψηφιακά διαμεσολαβημένης έμφυλης εμπειρίας θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια μορφή “Hypergender” ή "Meta-Gender", δηλαδή ως μια εμπειρία φύλου που συγκροτείται ταυτόχρονα μέσα από το σώμα, την κοινωνική εμπειρία και τη συνεχή ψηφιακή αναπαράσταση του εαυτού.
Η ψηφιακή εποχή δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται το φύλο αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η εμπειρία του εαυτού. Η ταυτότητα δεν οργανώνεται πλέον αποκλειστικά μέσα από το σώμα, την οικογένεια ή τους κοινωνικούς θεσμούς. Διαμορφώνεται όλο και περισσότερο μέσα από ψηφιακές εικόνες, online κοινότητες, avatars, αλγοριθμικές πλατφόρμες και συνεχή ορατότητα. Στην εποχή των social media και των avatar-based περιβαλλόντων, μεγάλο μέρος της έμφυλης εμπειρίας περνά πλέον μέσα από οθόνες. Το άτομο δεν εκφράζει απλώς το φύλο του. Συχνά το διαμορφώνει, το επιμελείται, το φωτογραφίζει, το παρουσιάζει και το επικοινωνεί με τρόπους που θυμίζουν ψηφιακή περσόνα ή avatar. Αυτό δεν σημαίνει ότι η εμπειρία είναι λιγότερο πραγματική. Για πολλά τρανς, non binary και gender diverse άτομα, η διαδικτυακή παρουσία αποτελεί συχνά τον πρώτο χώρο όπου μπορούν να υπάρξουν με μεγαλύτερη ασφάλεια, ορατότητα και ελευθερία. Ταυτόχρονα όμως, η ψηφιακή εποχή δημιουργεί και νέες μορφές πίεσης. Η έμφυλη εμπειρία αρχίζει να συνδέεται όλο και περισσότερο με την ορατότητα και την αναγνωσιμότητα. Πολλά άτομα αισθάνονται ότι χρειάζεται να «εξηγούν» συνεχώς το φύλο τους, να το παρουσιάζουν με συγκεκριμένο τρόπο ή να το κάνουν κατανοητό μέσα από εικόνες, λέξεις και online παρουσία. Έτσι, το φύλο δεν βιώνεται μόνο ως εσωτερική εμπειρία αλλά και ως μια συνεχής διαδικασία σχέσης με το βλέμμα των άλλων.
Στη δική μου κλινική εμπειρία, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έρχομαι όλο και συχνότερα σε επαφή με νέες μορφές έμφυλης έκφρασης που φαίνεται να οργανώνονται αρχικά μέσα από ένα online αποτύπωμα του εαυτού. Αυτό εμφανίζεται συχνά σε νευροδιαφορετικά πρόσωπα, ace spectrum πρόσωπα αλλά και σε νεότερα τρανς και non binary άτομα, τα οποία φαίνεται να χρησιμοποιούν το ψηφιακό περιβάλλον ως έναν πιο ασφαλή και λιγότερο περιοριστικό χώρο εξερεύνησης της ταυτότητας και της έκφρασης φύλου. Σε αρκετές περιπτώσεις, η πρώτη εμπειρία ελευθερίας φύλου δεν εμφανίζεται αρχικά στο φυσικό σώμα αλλά στο avatar. Η διαδικτυακή εικόνα λειτουργεί σαν μεταβατικός χώρος πειραματισμού, projection και αυτοαναγνώρισης. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές από αυτές τις κοινότητες οργανώνονται γύρω από αισθητικές, φαντασιακές ή υβριδικές μορφές ύπαρξης, όπως οι furry κοινότητες, οι avatar-based gaming κοινότητες, οι VTuber κουλτούρες ή άλλες μορφές ψηφιακής περσόνας.
Σε πολλές από αυτές τις μορφές ψηφιακής έκφρασης, τα avatars δεν διαθέτουν καν σαφή βιολογικά ή γεννητικά χαρακτηριστικά. Το φύλο δεν παρουσιάζεται απαραίτητα μέσα από τη βιολογική κατηγοριοποίηση του σώματος αλλά περισσότερο μέσα από ενέργεια, αισθητική, συμπεριφορά, χρώμα, φωνή, συναίσθημα και συμβολισμό. Η έμφυλη παρουσία οργανώνεται έτσι περισσότερο ως εμπειρία και λιγότερο ως ανατομική αναγκαιότητα. Αυτό φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία για αρκετά νευροδιαφορετικά πρόσωπα αλλά και για άτομα στο ace spectrum, τα οποία συχνά περιγράφουν ότι οι παραδοσιακές κοινωνικές νόρμες γύρω από το φύλο και τη σεξουαλικότητα βιώνονται ως υπερβολικά περιοριστικές, φορτισμένες ή δύσκολες στην embodied επεξεργασία τους. Το ψηφιακό περιβάλλον και οι avatar-based μορφές παρουσίας επιτρέπουν συχνά μια πιο σταδιακή, ασφαλή και συμβολική διερεύνηση της έμφυλης εμπειρίας και του φάσματος της σεξουαλικότητας. Σε αρκετές περιπτώσεις, η σύνδεση με το φύλο ή με πτυχές της σεξουαλικότητας δεν ξεκινά μέσα από το φυσικό σώμα αλλά μέσα από το avatar. Η διαδικτυακή περσόνα λειτουργεί σαν μεταβατικός χώρος εξερεύνησης, projection και αυτοαναγνώρισης, επιτρέποντας στο άτομο να δοκιμάσει μορφές ύπαρξης που ίσως δεν θα ένιωθε ακόμη ασφαλές να εκφράσει offline. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το avatar δεν αποτελεί απλώς «εικόνα» αλλά έναν πιθανό χώρο ανάπτυξης νέων μορφών embodied ταυτότητας και σχέσης με τον εαυτό.
To Avatar για πολλά πρόσωπα αποτελλεί το πρώτο ασφαλές βήμα φυλομετάβασης.
Έρευνες πάνω στις online LGBTQI+ κοινότητες δείχνουν ότι τα ψηφιακά περιβάλλοντα λειτουργούν συχνά ως χώροι identity exploration, belonging και ασφαλέστερης έκφρασης του φύλου και της σεξουαλικότητας, ιδιαίτερα για νεότερα LGBTQI+ πρόσωπα που βιώνουν κοινωνική απομόνωση ή δυσκολία έκφρασης offline. Αντίστοιχα, μελέτες πάνω στις furry κοινότητες δείχνουν ότι πολλά άτομα βιώνουν τα avatars και τις fursonas ως επεκτάσεις ή συμβολικές εκδοχές του εαυτού τους, οι οποίες επιτρέπουν μεγαλύτερη ελευθερία ταυτότητας, κοινωνικής σύνδεσης και αυτοέκφρασης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, θεωρώ ότι ίσως βρισκόμαστε κοντά και στη δημιουργία νέων μορφών “digital introjects”, δηλαδή νέων ψηφιακά διαμορφωμένων ενδοβαλλόμενων μοτίβων ταυτότητας και σχέσης με το φύλο. Στην κλασική Gestalt θεωρία, τα introjects αναφέρονται σε στοιχεία, κανόνες ή αφηγήσεις που το άτομο απορροφά από το περιβάλλον χωρίς οργανική αφομοίωση. Στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα όμως, αυτά τα introjects φαίνεται να διαμορφώνονται πλέον όχι μόνο από την οικογένεια, το σχολείο ή την κοινωνία αλλά και από online κοινότητες, aesthetics, αλγοριθμικά πρότυπα και ψηφιακές μορφές αναγνώρισης.
Η ψηφιακή φυλομετάβαση προηγείται της κοινωνικής.
Η ελληνική πραγματικότητα παρουσιάζει μια ιδιαίτερη αντίφαση. Από τη μία πλευρά, η κοινωνία εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να λειτουργεί μέσα από παραδοσιακά και βιολογικά μοντέλα κατανόησης του φύλου. Από την άλλη, οι νεότερες γενιές μεγαλώνουν μέσα σε μια παγκόσμια ψηφιακή κουλτούρα όπου οι έμφυλες ταυτότητες πολλαπλασιάζονται, μεταβάλλονται και επαναδιατυπώνονται καθημερινά. Πολλά LGBTQI+ άτομα στην Ελλάδα βιώνουν σήμερα το φύλο τους ανάμεσα σε δύο κόσμους: έναν τοπικό κόσμο κοινωνικού ελέγχου και έναν ψηφιακό κόσμο αυξημένης ορατότητας και συνεχούς αυτοπαρουσίασης. Με αυτό τον τρόπο αναδύεται μια νέα πολικότητα που πλέον ξεφεύγει απο το ανατομικό φύλο και την ταυτότητα φύλου,μια πολικοτήτα που διαθέτει όχι μόνο ψυχονευρολογικό αλλά και ψηφιακό imprint.
Αυτό που αναδύεται μέσα από αυτή τη νέα πραγματικότητα δεν είναι η «εξαφάνιση» του φύλου αλλά η επέκτασή του πέρα από τα παραδοσιακά όρια του βιολογικού ντετερμινισμού. Το Hypergender δεν αρνείται το σώμα ούτε τη βιωμένη εμπειρία. Αντίθετα, αναδεικνύει ότι η ανθρώπινη εμπειρία του φύλου ήταν πάντοτε πιο σύνθετη από ό,τι επέτρεπαν τα αυστηρά δυαδικά και βιολογικά μοντέλα να αναγνωριστεί. Μέσα από τη σκοπιά της Affirmative Gestalt & Focusing Ψυχοθεραπείας based on GSRD Principles, το φύλο προσεγγίζεται ως ζωντανή εμπειρία και όχι ως παθολογία ή προκαθορισμένη κατηγορία. Η έμφαση δίνεται στη βιωμένη εμπειρία, στο felt sense, στη σωματική επίγνωση και στη δυνατότητα του ατόμου να αναπτύξει αυθεντική επαφή με τον εαυτό του μέσα σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που συχνά επιχειρεί να περιορίσει ή να προκαθορίσει την ύπαρξη.
Η ανάδυση των ψηφιακών μορφών έκφρασης φύλου δεν αποτελεί «απώλεια της πραγματικότητας». Αποτελεί μία ακόμη μορφή ανθρώπινης επιτέλεσης, επικοινωνίας και αναζήτησης ταυτότητας μέσα στις συνθήκες της σύγχρονης ζωής. Το avatar, η ψηφιακή παρουσία και η online επιτέλεση φύλου δεν αναιρούν την embodied εμπειρία, αντιθέτα μπορούν να ενισχύσουν το βίωμα του queerbodiment. Αποκαλύπτουν ότι η ανθρώπινη ταυτότητα συγκροτείται πάντοτε μέσα από τη σχέση ανάμεσα στο σώμα, το βλέμμα των άλλων, την κοινωνία και τη δυνατότητα του ανθρώπου να αφηγείται εκ νέου τον εαυτό του.
Πηγές – Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Social Media Use and Health and Well-being of LGBTQ Youths
Exploring Gender Diverse Young Adults’ Gender Identity Development Through Online Communities
Community and Malleable Identity in the Furry Fandom
World Professional Association for Transgender Health (WPATH)
