Sunday, November 15, 2026

Το Gatekeeping στις Ψυχοθεραπευτικές Eνώσεις, στην Eκπαίδευση και στις Σχέσεις Εξουσίας

     Στον χώρο της ψυχοθεραπείας μιλάμε συχνά για ισότητα, συμπερίληψη, αποδοχή της διαφορετικότητας, διάλογο και σεβασμό. Πρόκειται για αξίες που βρίσκονται στον πυρήνα πολλών θεραπευτικών προσεγγίσεων και αποτελούν σημαντικό μέρος της επαγγελματικής μας ταυτότητας. Αναρωτιέμαι, όμως, πόσο συχνά στρέφουμε το βλέμμα μας προς τους ίδιους τους οργανισμούς στους οποίους ανήκουμε. Πόσο συχνά εξετάζουμε τις σχέσεις εξουσίας που αναπτύσσονται μέσα στις ψυχοθεραπευτικές ενώσεις, τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα πρόσωπα αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή από άλλα; Πόσο εύκολο είναι πραγματικά για ένα νέο μέλος να συμμετέχει, να διαφωνεί, να προτείνει αλλαγές ή να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες χωρίς να χρειάζεται προηγουμένως την αποδοχή κάποιων ήδη αναγνωρισμένων προσώπων;Τα ερωτήματα αυτά συνδέονται με μια έννοια που συναντάμε στη βιβλιογραφία γύρω από την επαγγελματική εκπαίδευση και τους οργανισμούς, το gatekeeping. Με απλά λόγια, αφορά τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους ελέγχεται η πρόσβαση σε επαγγελματικούς χώρους, ευκαιρίες, πόρους και θέσεις επιρροής. Στην ψυχοθεραπεία το gatekeeping έχει συνδεθεί κυρίως με την εκπαίδευση, την πιστοποίηση και την αξιολόγηση της επαγγελματικής επάρκειας. Υπάρχει, ωστόσο, μια άλλη διάσταση που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι ίδιες οι επαγγελματικές μας κοινότητες και τις άτυπες ιεραρχίες που μπορούν να αναπτυχθούν στο εσωτερικό τους.

    Οι ψυχοθεραπευτικές ενώσεις έχουν σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη του επαγγέλματος. Δημιουργούν χώρους ανταλλαγής γνώσης, οργανώνουν συνέδρια, προάγουν την έρευνα, υποστηρίζουν την επαγγελματική εκπαίδευση και διαμορφώνουν κοινά πρότυπα δεοντολογίας. Για πολλά πρόσωπα αποτελούν επίσης έναν χώρο συνάντησης και επαγγελματικής κοινότητας. Μέσα σε αυτές τις δομές, όμως, αναπτύσσονται αναπόφευκτα σχέσεις εξουσίας. Κάποια μέλη αποκτούν μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα, ορισμένα συμμετέχουν συστηματικά στα κέντρα λήψης αποφάσεων, ενώ άλλα παραμένουν για χρόνια στην περιφέρεια της οργανωσιακής ζωής. Το ερώτημα είναι με ποια κριτήρια συμβαίνει αυτό και κατά πόσο υπάρχουν πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής για όλα τα μέλη. Σε μια επαγγελματική ένωση μπορεί να υπάρχουν απολύτως δημοκρατικές διαδικασίες εκλογής διοικητικού συμβουλίου, ενώ η ουσιαστική επιρροή να παραμένει συγκεντρωμένη σε έναν περιορισμένο κύκλο προσώπων. Οι σημαντικότερες αποφάσεις ενδέχεται να έχουν ήδη διαμορφωθεί μέσα από προσωπικές σχέσεις, άτυπες συναντήσεις ή δίκτυα συνεργασιών. Οι προσκλήσεις για συμμετοχή σε συνέδρια, επιτροπές και εκπαιδευτικά προγράμματα μπορεί να κατευθύνονται επανειλημμένα προς συγκεκριμένα πρόσωπα, με αποτέλεσμα να αναπαράγεται η ήδη υπάρχουσα αναγνωρισιμότητά τους. Όλα αυτά μπορούν να συμβαίνουν χωρίς κάποια ρητή απαγόρευση συμμετοχής και χωρίς απαραίτητα να υπάρχει συνειδητή πρόθεση αποκλεισμού. Η εξουσία συχνά λειτουργεί μέσα από πρακτικές που με τον χρόνο θεωρούνται αυτονόητες.

    Οι Solebello, Tschirhart και Leiter (2016), μελετώντας επαγγελματικές ενώσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, περιέγραψαν το παράδοξο της συμπερίληψης και του αποκλεισμού. Οι οργανισμοί αυτοί επιθυμούν να διευρύνουν τη συμμετοχή και να προσελκύσουν διαφορετικά μέλη, ενώ παράλληλα διατηρούν πρακτικές που προστατεύουν την υπάρχουσα οργανωσιακή τους ταυτότητα και αποκλειστικότητα. Η έρευνα αναδεικνύει πόσο δύσκολη μπορεί να γίνει η οργανωσιακή αλλαγή όταν η διεύρυνση της συμμετοχής επηρεάζει την ήδη διαμορφωμένη κατανομή εξουσίας. Αν και η συγκεκριμένη μελέτη αφορά ευρύτερα τις επαγγελματικές ενώσεις, τα συμπεράσματά της προσφέρουν ένα ενδιαφέρον πλαίσιο για να εξετάσουμε και τις δικές μας κοινότητες.

Όταν το μέλλον σου εξαρτάται από εκείνους που καλείσαι να αμφισβητήσεις

    Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν μιλάμε για την ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση. Ένα εκπαιδευόμενο άτομο βρίσκεται για αρκετά χρόνια σε μια σχέση εξάρτησης από τους ανθρώπους που το εκπαιδεύουν, το εποπτεύουν και τελικά αξιολογούν την επαγγελματική του επάρκεια. Οι ίδιοι άνθρωποι μπορεί να έχουν σημαντική επιρροή στη δυνατότητα ολοκλήρωσης της εκπαίδευσης, στην απόκτηση πιστοποίησης, στις μελλοντικές συνεργασίες και στην επαγγελματική αναγνώριση. Πώς μπορεί, λοιπόν, ένα εκπαιδευόμενο άτομο να υψώσει τη φωνή του όταν αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά; Πώς μπορεί να ασκήσει κριτική σε μια εκπαιδευτική πρακτική ή συμπεριφορά όταν γνωρίζει ότι η εξέλιξή του εξαρτάται από τα ίδια πρόσωπα στα οποία θα χρειαστεί να απευθυνθεί; Θυμάμαι ότι και εγώ, ως νεαρό άτομο που εκπαιδευόμουν στην ψυχοθεραπεία, είχα βιώσει επανειλημμένα συμπεριφορές που σήμερα θα περιέγραφα ως gatekeeping. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ σε συγκεκριμένα περιστατικά ή πρόσωπα για να αναγνωρίσω ότι αυτές οι εμπειρίες αποτελούν μέρος της δικής μου επαγγελματικής διαδρομής. Με τα χρόνια, μέσα από την ψυχοθεραπευτική πρακτική, την εκπαίδευση και τη συμμετοχή μου σε επαγγελματικές κοινότητες, άρχισα να κατανοώ καλύτερα πόσο καθοριστική μπορεί να είναι η θέση που κατέχει ένα πρόσωπο μέσα σε μια εκπαιδευτική ή οργανωσιακή ιεραρχία.

    Ένα εκπαιδευόμενο άτομο μπορεί να διαφωνεί με μια προσβλητική συμπεριφορά, να αισθάνεται ότι αδικείται ή να παρατηρεί μια πρακτική που θεωρεί αντιδεοντολογική, χωρίς να αισθάνεται ασφαλές να εκφραστεί. Μπορεί να φοβάται ότι θα χαρακτηριστεί δύσκολο, ότι θα αμφισβητηθεί η προσωπική του ωριμότητα ή ότι η κριτική του θα ερμηνευτεί ως αντίσταση στην εκπαιδευτική διαδικασία. Ιδιαίτερα στις βιωματικές εκπαιδεύσεις, όπου η προσωπική έκθεση και η αυτοαποκάλυψη αποτελούν συχνά μέρος της μαθησιακής εμπειρίας, τα όρια ανάμεσα στην εκπαιδευτική αξιολόγηση και στην προσωπική ερμηνεία μπορούν να γίνουν δυσδιάκριτα. Μια διαφωνία μπορεί να μεταφερθεί από το επίπεδο των επιχειρημάτων στο επίπεδο της προσωπικότητας εκείνου που διαφωνεί. Η αναφορά στην αντίσταση, στην ανεπαρκή επίγνωση ή στη δυσκολία επαφής αποκτά εντελώς διαφορετική βαρύτητα όταν προέρχεται από ένα πρόσωπο που έχει ταυτόχρονα την εξουσία να αξιολογεί. Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει αρχίσει να εξετάζει συστηματικά αυτές τις δυναμικές. Οι Mehr, Ladany και Caskie (2010), σε μελέτη με 204 εκπαιδευόμενα πρόσωπα, διαπίστωσαν ότι το 84,3% είχε αποκρύψει κάποια πληροφορία από το εποπτεύον πρόσωπο κατά τη διάρκεια της τελευταίας συνεδρίας εποπτείας που κλήθηκε να αξιολογήσει. Συχνότερα αποκρύπτονταν αρνητικές εμπειρίες από την ίδια την εποπτεία. Το άγχος και η ποιότητα της εποπτικής σχέσης επηρέαζαν σημαντικά τη διάθεση των εκπαιδευόμενων να μιλήσουν ανοιχτά. Αντίστοιχα, οι Wilson, Davies και Weatherhead (2016), συνθέτοντας τα ευρήματα δεκαπέντε ποιοτικών μελετών, ανέδειξαν ότι η εποπτεία μπορεί να αποτελεί πηγή σημαντικής επαγγελματικής ανάπτυξης, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με δυσφορία, αμφιβολία για τον εαυτό και φόβο αρνητικής αξιολόγησης. Τα εκπαιδευόμενα πρόσωπα ενδέχεται να αποκρύπτουν προβληματικές εμπειρίες, ακριβώς επειδή ανησυχούν για τις συνέπειες που μπορεί να έχει η αποκάλυψή τους.

    Μια πιο πρόσφατη μετασύνθεση των Apostol και συνεργατών (2025), που περιέλαβε οκτώ ποιοτικές μελέτες και συνολικά 180 συμμετέχοντα πρόσωπα, επιβεβαίωσε τον καθοριστικό ρόλο της σχέσης εξουσίας στην εποπτεία. Η δυνατότητα αυτοαποκάλυψης επηρεάζεται από το πόσο ασφαλές θεωρεί το εκπαιδευόμενο άτομο το εποπτικό περιβάλλον, από τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία και από την πιθανότητα αρνητικών συνεπειών. Η μελέτη περιγράφει επίσης πώς η αυταρχική ή άκαμπτη συμπεριφορά μπορεί να περιορίσει την ειλικρινή επικοινωνία.Τα ευρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για την ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση. Η σιωπή μπορεί να λειτουργεί ως ένας τρόπος αυτοπροστασίας. Ένα πρόσωπο μπορεί να συνεχίζει να παρακολουθεί μαθήματα, να συμμετέχει στις βιωματικές διαδικασίες και να ανταποκρίνεται στις εκπαιδευτικές απαιτήσεις, έχοντας ταυτόχρονα αποφασίσει ότι ορισμένες σκέψεις, εμπειρίες και διαφωνίες είναι προτιμότερο να παραμείνουν ανείπωτες. Η εξωτερική συμμόρφωση μπορεί εύκολα να εκληφθεί ως συναίνεση.

    Αξίζει να αναρωτηθούμε τι επιπτώσεις έχει αυτό στην ίδια την εκπαίδευση. Τι μαθαίνει ένα πρόσωπο για τη θεραπευτική σχέση όταν, κατά τη διάρκεια της δικής του επαγγελματικής διαμόρφωσης, βιώνει ότι η διαφωνία μπορεί να έχει κόστος; Πώς θα μάθει να αναγνωρίζει και να αμφισβητεί τις καταχρήσεις εξουσίας μέσα στη θεραπεία, αν έχει εκπαιδευτεί σε ένα περιβάλλον όπου η αμφισβήτηση της εξουσίας θεωρείται προβληματική; Πώς θα αναπτύξει επαγγελματική αυτονομία όταν η αναγνώριση και η αποδοχή του εξαρτώνται από την προσαρμογή στις προσδοκίες μιας συγκεκριμένης εκπαιδευτικής ομάδας; Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για πρόσωπα που ανήκουν σε κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες. Οι Chong και συνεργάτες (2024), σε έρευνα με 101 εκπαιδευόμενα θεραπευτικά πρόσωπα, διαπίστωσαν ότι τα φυλετικά μειονοτικοποιημένα και τα ΛΟΑΤΚΙ+ εκπαιδευόμενα πρόσωπα ανέφεραν συχνότερες εμπειρίες διακρίσεων και μικροεπιθέσεων από επόπτες, σε σύγκριση με λευκά και ετεροφυλόφιλα εκπαιδευόμενα πρόσωπα. Η έρευνα των McCallum και Clarke (2025) για τις εμπειρίες Μαύρων γυναικών στην ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση και πρακτική στη Βρετανία ανέδειξε επίσης εμπειρίες περιθωριοποίησης και αποσιώπησης, ακόμη και όταν οι συμμετέχουσες επιχειρούσαν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.

    Οι διαπιστώσεις αυτές μας καλούν να εξετάσουμε τις εκπαιδευτικές σχέσεις μέσα στο ευρύτερο κοινωνικό τους πλαίσιο. Το φύλο, η σεξουαλικότητα, η κοινωνική τάξη, η φυλετικοποίηση, η αναπηρία και άλλες διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας επηρεάζουν τη δυνατότητα ενός προσώπου να αισθάνεται ότι ανήκει, ότι ακούγεται και ότι μπορεί να συμμετέχει ισότιμα.

Ποιά άτομα αναγνωρίζονται ως φορείς γνώσης;

    Υπάρχει μια ακόμη πλευρά του gatekeeping που με απασχολεί ιδιαίτερα και αφορά το ποια γνώση θεωρούμε σημαντική μέσα στην ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση. Παραδοσιακά, η γνώση μεταδίδεται από τα αναγνωρισμένα και πιστοποιημένα πρόσωπα προς τα εκπαιδευόμενα. Η επιστημονική και κλινική εμπειρία είναι ασφαλώς απαραίτητες, όμως οι άνθρωποι που έχουν προσωπική εμπειρία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας έχουν συχνά περιορισμένη παρουσία στις διαδικασίες μέσα από τις οποίες εκπαιδεύονται οι μελλοντικοί ειδ. ψυχικήςυγείας. Σε εκπαιδεύσεις που έχουμε οργανώσει, επιχειρήσαμε να εισαγάγουμε τη συμμετοχή ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία, αυτό που στη διεθνή βιβλιογραφία συναντάμε ως experts by experience. Η συμμετοχή τους είχε κυρίως τη μορφή προσωπικών αφηγήσεων και ανταλλαγής εμπειριών. Μέσα από αυτές τις συναντήσεις δόθηκε χώρος σε ανθρώπους να περιγράψουν οι ίδιοι πώς βίωσαν κοινωνικές και θεραπευτικές πρακτικές, τι τους βοήθησε, τι τους πλήγωσε και ποιες ανάγκες τους παρέμειναν αόρατες. Πρόκειται για μια δυνατότητα να συναντήσουμε τη βιωμένη εμπειρία χωρίς να την περιορίζουμε στις ήδη διαμορφωμένες θεωρητικές μας ερμηνείες.

    Η προσέγγιση αυτή έχει αναπτυχθεί σημαντικά διεθνώς. Οι Kerry, Collett και Gunn (2023) μελέτησαν τη συμμετοχή ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία στη διδασκαλία ενός διδακτορικού προγράμματος κλινικής ψυχολογίας στην Αγγλία. Η έρευνα ανέδειξε τη σημασία αυτής της συμμετοχής για τη μαθησιακή εμπειρία των εκπαιδευόμενων και για τα ίδια τα πρόσωπα που μοιράζονταν τις εμπειρίες τους. Η συμμετοχή ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία στην εκπαίδευση επαγγελματιών ψυχικής υγείας μπορεί να είναι ουσιαστική και ενδυναμωτική, όταν η συμβολή τους αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται με σεβασμό. Η ένταξη της βιωμένης εμπειρίας στην εκπαίδευση, βέβαια, χρειάζεται προσοχή. Ποιά ατομα  αποφασίζουν ποια πρόσωπα θα προσκληθούν; Ποιες εμπειρίες θεωρούνται κατάλληλες για να παρουσιαστούν; Υπάρχει χώρος για ανθρώπους που εκφράζουν έντονη κριτική απέναντι στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας ή επιλέγονται κυρίως εκείνοι που μπορούν να ενταχθούν ευκολότερα στο υπάρχον εκπαιδευτικό πλαίσιο; Ένα πρόσωπο που προσκαλείται να μοιραστεί την εμπειρία του χρειάζεται να έχει λόγο στο πώς θα παρουσιαστεί αυτή η εμπειρία, ποιες πληροφορίες θα επιλέξει να δημοσιοποιήσει και ποια όρια επιθυμεί να διατηρήσει. Η συμμετοχή χρειάζεται επίσης να συνοδεύεται από αναγνώριση της προσφοράς του, κατάλληλη προετοιμασία και δίκαιη ανταμοιβή όπου προβλέπεται. Ταυτόχρονα υπάρχει και ο κίνδυνος χωρίς επαρκή συντονισμό και κατάληλλη επιλογή προσωπού η βιωμένη εμπειρία να προβάλεται ως de facto θεωρία που αντικάτοπτριζεί μια πλυθισμιακή ομάδα. Ενα ΛΟΑΤΚΙ + άτομο για παράδειγμα είναι eχpert ως προς το προσωπικό του βίωμα και όχι στο βίωμα μιας ολόκληρης κοινότητας.  Η βιωμένη εμπειρία μπορεί να εμπλουτίσει ουσιαστικά την εκπαίδευση, ακριβώς επειδή φέρνει στο προσκήνιο πλευρές της ανθρώπινης ζωής που συχνά απουσιάζουν από τα επιστημονικά εγχειρίδια. Η παρουσία της δημιουργεί την ευκαιρία για μια διαφορετική σχέση με τη γνώση, όπου η εμπειρία των ανθρώπων αντιμετωπίζεται με περιέργεια και σεβασμό, χωρίς να μετατρέπεται αυτομάτως σε υλικό προς ερμηνεία από τους επαγγελματίες.

Η εξουσία μέσα στις ανθρωπιστικές και σχεσιακές προσεγγίσεις

    Το ζήτημα της εξουσίας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ανθρωπιστικές, σχεσιακές και βιωματικές θεραπευτικές προσεγγίσεις. Στην Gestalt, για παράδειγμα, η επίγνωση, η επαφή, η ευθύνη και ο διάλογος αποτελούν θεμελιώδεις έννοιες. Πώς μεταφράζονται αυτές οι αρχές στις εσωτερικές διαδικασίες των επαγγελματικών μας οργανισμών; Πώς εκφράζεται ο διάλογος όταν υπάρχουν σημαντικές διαφορές ισχύος ανάμεσα στα μέλη; Τι συμβαίνει με την επίγνωση όταν οι προσωπικές συμμαχίες, η επαγγελματική αναγνωρισιμότητα ή η μακροχρόνια παρουσία σε μια ένωση επηρεάζουν τη δυνατότητα συμμετοχής άλλων προσώπων; Μια θεραπευτική κοινότητα που θεωρεί την ισοτιμία σημαντική αξία έχει κάθε λόγο να εξετάζει συστηματικά τη δική της σχέση με την εξουσία. Μπορεί να μιλά για τη σημασία του διαλόγου και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να διαχειριστεί τη διαφωνία. Μπορεί να προωθεί τη συμπερίληψη μέσα από συνέδρια και εκπαιδευτικές δράσεις, διατηρώντας στο εσωτερικό της διαδικασίες που περιορίζουν τη συμμετοχή νέων ή λιγότερο αναγνωρισμένων προσώπων. Η απόσταση ανάμεσα στις αξίες που διακηρύσσουμε και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε αξίζει να αποτελεί αντικείμενο συνεχούς αναστοχασμού.

    Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η έννοια της οργανωσιακής σιωπής. Οι Morrison και Milliken (2000) περιέγραψαν πώς οι οργανισμοί μπορούν να αναπτύξουν συνθήκες μέσα στις οποίες τα μέλη ή οι εργαζόμενοι αποφεύγουν να εκφράσουν ανησυχίες και προβληματισμούς, επειδή διαμορφώνεται η κοινή πεποίθηση ότι η διαφωνία είναι επικίνδυνη ή μάταιη. Το φαινόμενο αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αναγνωριστεί σε κοινότητες όπου οι προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις είναι στενά συνδεδεμένες. Η ανάγκη για αποδοχή, η αίσθηση του ανήκειν και ο φόβος απώλειας σημαντικών σχέσεων μπορούν να επηρεάζουν ακόμη και τα πιο έμπειρα μέλη μιας επαγγελματικής ένωσης. Στον χώρο της ψυχοθεραπείας αυτές οι σχέσεις έχουν συχνά μεγάλη διάρκεια. Ένα πρόσωπο μπορεί να έχει εκπαιδευτεί, να έχει κάνει προσωπική θεραπεία, να έχει εποπτευτεί και αργότερα να έχει συνεργαστεί επαγγελματικά με ανθρώπους που συμμετέχουν στα ίδια οργανωσιακά δίκτυα. Η πολλαπλότητα αυτών των ρόλων δημιουργεί σύνθετες σχέσεις, στις οποίες η προσωπική εγγύτητα, η επαγγελματική εξάρτηση και η θεσμική εξουσία μπορεί να συνυπάρχουν. Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ώστε οι σχέσεις αυτές να διατηρούν σαφή όρια και να μην επηρεάζουν αδικαιολόγητα την αξιολόγηση ή τη δυνατότητα άσκησης κριτικής.

    Η ανάγκη αυτή αναγνωρίζεται και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Οι δεοντολογικές αρχές της European Association for Psychotherapy αναφέρονται στην ευθύνη των ψυχοθεραπευτών να αναγνωρίζουν τη θέση επιρροής που κατέχουν απέναντι σε εκπαιδευόμενα πρόσωπα και να αποφεύγουν την εκμετάλλευση της εμπιστοσύνης και της εξάρτησής τους. Αντίστοιχα, τα εκπαιδευτικά πρότυπα της European Association for Body Psychotherapy προβλέπουν ότι οι εκπαιδευτικοί οργανισμοί πρέπει να διαθέτουν δημοσιευμένους κώδικες δεοντολογίας και διαδικασίες παραπόνων για τα εκπαιδευόμενα πρόσωπα, φροντίζοντας για την ασφάλεια και την ευημερία τους. Η ύπαρξη τέτοιων αρχών είναι σημαντική. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται στην πράξη. Μια διαδικασία παραπόνων χρειάζεται να είναι προσβάσιμη, κατανοητή και όσο γίνεται ανεξάρτητη από τα πρόσωπα στα οποία αφορά η καταγγελία. Ένα εκπαιδευόμενο άτομο πρέπει να γνωρίζει ότι μπορεί να εκφράσει μια ανησυχία χωρίς να θέσει σε κίνδυνο την επαγγελματική του πορεία. Χρειάζονται σαφή κριτήρια αξιολόγησης, δυνατότητα επανεξέτασης αποφάσεων, πρόληψη συγκρούσεων συμφερόντων και ουσιαστική προστασία από αντίποινα.

Ποιοί αποφασίζουν ποιοί ανήκουν;

    Η συζήτηση για το gatekeeping αφορά τελικά και τον τρόπο με τον οποίο μια επαγγελματική κοινότητα αποφασίζει ποια πρόσωπα και ποιες ιδέες έχουν θέση μέσα της. Ποιες θεωρητικές φωνές θεωρούνται σημαντικές; Ποια πρόσωπα προσκαλούνται να διδάξουν και να παρουσιάσουν το έργο τους; Ποια μέλη αποκτούν πρόσβαση σε διεθνείς συνεργασίες, σε συνέδρια και σε επιτροπές; Πώς αντιμετωπίζονται οι διαφορετικές επιστημονικές τοποθετήσεις και ποιό πρόσωπο έχει τη δυνατότητα να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες παραδοχές; Η διεθνής επαγγελματική αναγνώριση συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με την παρουσία σε συνέδρια, τις δημοσιεύσεις, τις εκπαιδευτικές προσκλήσεις και τη συμμετοχή σε δίκτυα συνεργασιών. Όταν οι ευκαιρίες αυτές συγκεντρώνονται γύρω από συγκεκριμένα πρόσωπα, δημιουργείται ο κίνδυνος να αναπαράγονται οι ίδιες φωνές. Η αναγνωρισιμότητα μπορεί να λειτουργεί ως προϋπόθεση για την απόκτηση ακόμη μεγαλύτερης αναγνωρισιμότητας. Τα νέα μέλη μπορεί να δυσκολεύονται να αποκτήσουν ορατότητα, ακόμη και όταν διαθέτουν σημαντική επιστημονική γνώση, κλινική εμπειρία ή καινοτόμες προτάσεις.

    Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να εξεταστεί εμπειρικά πώς λειτουργούν αυτοί οι μηχανισμοί σε διαφορετικές ψυχοθεραπευτικές ενώσεις, όπως οι ενώσεις Gestalt, συστημικής, προσωποκεντρικής, υπαρξιακής και άλλων προσεγγίσεων. Πώς βιώνουν τα μέλη τη συμμετοχή τους; Πόσο προσβάσιμες θεωρούν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων; Υπάρχουν ουσιαστικές δυνατότητες για νέα πρόσωπα, ιδιαίτερα για όσα προέρχονται από λιγότερο προνομιούχα κοινωνικά ή επαγγελματικά περιβάλλοντα; Πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες και τι συμβαίνει όταν ένα μέλος ασκεί κριτική στην ηγεσία; Η μέχρι σήμερα βιβλιογραφία προσφέρει σημαντικές γνώσεις για την εξουσία στην εκπαίδευση, στην εποπτεία και στη λειτουργία επαγγελματικών οργανισμών γενικότερα. Η εμπειρική έρευνα που εστιάζει ειδικά στις άτυπες ιεραρχίες και στους μηχανισμούς αποκλεισμού των ψυχοθεραπευτικών ενώσεων παραμένει περισσότερο περιορισμένη. Πρόκειται για ένα πεδίο που αξίζει να εξεταστεί μέσα από τις εμπειρίες των ίδιων των μελών, των εκπαιδευόμενων, των πρώην μελών διοικητικών συμβουλίων και των ανθρώπων που έχουν αποχωρήσει από συγκεκριμένες οργανωσιακές δομές.

    Πιστεύω ότι οι επαγγελματικές μας κοινότητες έχουν ανάγκη από περισσότερο αναστοχασμό γύρω από την εξουσία. Από ανοιχτές διαδικασίες επιλογής, σαφή κριτήρια, ουσιαστική εναλλαγή προσώπων σε θέσεις ευθύνης, διαφάνεια στις αποφάσεις και πραγματικές δυνατότητες διαφωνίας. Κυρίως, χρειάζονται την προθυμία των ίδιων των μελών τους να αναγνωρίσουν ότι η καλή πρόθεση και η θεωρητική προσήλωση στη συμπερίληψη δεν εξασφαλίζουν από μόνες τους τη δημοκρατική λειτουργία. Η ψυχοθεραπεία μάς έχει προσφέρει σημαντικά εργαλεία για να κατανοούμε τις ανθρώπινες σχέσεις, την εξάρτηση, τη συμμόρφωση, την αυθεντικότητα και τις δυναμικές της εξουσίας. Ίσως αξίζει να χρησιμοποιούμε αυτά τα εργαλεία με την ίδια συνέπεια και όταν εξετάζουμε τις δικές μας επαγγελματικές κοινότητες. Να μπορούμε να ακούμε τη διαφωνία χωρίς να την ερμηνεύουμε αμέσως ως προσωπική δυσκολία. Να αναγνωρίζουμε την ευθύνη που συνοδεύει την εξουσία. Να δημιουργούμε συνθήκες όπου τα εκπαιδευόμενα πρόσωπα αισθάνονται ασφαλή να εκφραστούν, ακόμη και όταν η κριτική τους αφορά εκείνους που τα αξιολογούν.

    Το ερώτημα που μένει για μένα είναι σε ποια χέρια βρίσκονται τα κλειδιά αυτών των επαγγελματικών χώρων και, κυρίως, πού βρίσκεται η εξουσία να σχεδιάζονται οι είσοδοί τους. Με ποια κριτήρια αποφασίζεται η πρόσβαση, η δυνατότητα επαγγελματικής εξέλιξης ή ο αποκλεισμός; Ποια πρόσωπα και ποιοι θεσμοί διαμορφώνουν αυτά τα κριτήρια και ποια περιθώρια υπάρχουν για την αμφισβήτησή τους; Πόσες διαφορετικές φωνές χάνονται στην πορεία, επειδή οι συνθήκες δεν επιτρέπουν να ακουστούν;

    Oι ψυχοθεραπευτικές μας κοινότητες θα έπρεπε να μπορούν να αντέξουν τέτοια ερωτήματα. Άλλωστε, η ικανότητα να εξετάζουμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μεταξύ μας υποτείθεται πως  βρίσκεται στον πυρήνα της επαγγελματικής μας κουλτούρας.

Βιβλιογραφία

Apostol, A. E., Turner, K., Hoshi, R., & Pudduck, A. (2025). Contributory factors to self-disclosure in clinical supervision: A meta-ethnography. Clinical Psychology & Psychotherapy, 32(2), e70068. https://doi.org/10.1002/cpp.70068

Chong, L. S., Scharff, A., Crawford, B. A. H., Aajmain, S., & Boswell, J. F. (2024). Prevalence and navigation of discrimination and microaggression experiences in psychotherapy and supervision processes among therapists in training. Training and Education in Professional Psychology. https://doi.org/10.1037/tep0000494

European Association for Psychotherapy. (2018). Statement of Ethical Principles. https://www.europsyche.org/Resources/EAP-Documents/Statement-of-Ethical-Principles

European Association for Body Psychotherapy. Training Standards. https://eabp.org/training-standards/

Kerry, E., Collett, N., & Gunn, J. (2023). The impact of expert by experience involvement in teaching in a DClinPsych programme; for trainees and experts by experience. Health Expectations, 26(5), 2098–2108. https://doi.org/10.1111/hex.13817

McCallum, M., & Clarke, V. (2025). Exploring Black women's experiences in psychotherapeutic training and practice in the UK. Counselling and Psychotherapy Research. https://doi.org/10.1002/capr.70009

Mehr, K. E., Ladany, N., & Caskie, G. I. L. (2010). Trainee nondisclosure in supervision: What are they not telling you? Counselling and Psychotherapy Research, 10(2), 103–113. https://doi.org/10.1080/14733141003712301

Morrison, E. W., & Milliken, F. J. (2000). Organizational silence: A barrier to change and development in a pluralistic world. Academy of Management Review, 25(4), 706–725. https://doi.org/10.5465/AMR.2000.3707697

Solebello, N., Tschirhart, M., & Leiter, J. (2016). The paradox of inclusion and exclusion in membership associations. Human Relations, 69(2), 439–460. https://doi.org/10.1177/0018726715590166

Wilson, H. M. N., Davies, J. S., & Weatherhead, S. (2016). Trainee therapists' experiences of supervision during training: A meta-synthesis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 23(4), 340–351. https://doi.org/10.1002/cpp.1957

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

ShareThis