Αντί Πρόσκλησης της Hilary Cass: Τι οφείλει να κάνει η ελληνική ιατρική κοινότητα;

Πάρβη Πάλμου, PhD

 Στις 14 Νοεμβρίου 2026, η Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος, σε συνεργασία με την Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία και την Ελληνική Ενδοκρινολογική Εταιρεία, διοργανώνει διαδικτυακή επιστημονική εκδήλωση με προσκεκλημένη ομιλήτρια τη Hilary Cass. Η επιλογή αυτή προκαλεί εύλογο προβληματισμό, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η επιβεβαιωτική φροντίδα βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνών πολιτικών αντιπαραθέσεων και το οργανωμένο αντιέμφυλο κίνημα επιχειρεί να επηρεάσει τις επιστημονικές και θεσμικές αποφάσεις για την υγεία των τρανς προσώπων. Η Cass Review, που δημοσιεύθηκε το 2024, έχει δεχθεί σοβαρή επιστημονική κριτική για τη μεθοδολογία, την αξιολόγηση των διαθέσιμων ερευνητικών δεδομένων και την ερμηνεία των συμπερασμάτων της. Δημοσιευμένη μελέτη των Noone και συνεργατών (2025), στο BMC Medical Research Methodology, αξιολόγησε ως υψηλού κινδύνου μεροληψίας και τις επτά συστηματικές ανασκοπήσεις που είχαν παραγγελθεί στο πλαίσιο της Cass Review, αναδεικνύοντας σημαντικές μεθοδολογικές αδυναμίες. Η πρόσκληση της Cass από ελληνικούς επιστημονικούς φορείς καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη να εξετάσουμε ποιες επιστημονικές προτεραιότητες αναδεικνύονται στη χώρα μας, ποια ερευνητικά δεδομένα παραμένουν αναξιοποίητα και ποιες σοβαρές θεσμικές εκκρεμότητες εξακολουθούν να επηρεάζουν την υγεία και την καθημερινότητα των τρανς και μη δυαδικών προσώπων.

 Η ελληνική πραγματικότητα προσφέρει ήδη ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό πεδίο έρευνας και παρέμβασης. Στη διδακτορική μου διατριβή, Attitudes of Medical Doctors and Experiences of Trans and Non-Binary People in the Greek Healthcare System: A Mixed Methods Approach (University of Bolton, 2024), η οποία δημοσιεύθηκε στη συνέχεια ως άρθρο με την Klio Geroulanou στο επιστημονικό περιοδικό InterAlia: A Journal of Queer Studies (Palmou & Geroulanou, 2025), εξετάστηκαν οι στάσεις 248 γιατρών απέναντι στα τρανς και μη δυαδικά πρόσωπα, καθώς και οι βιωμένες εμπειρίες 20 τρανς και μη δυαδικών προσώπων από την επαφή τους με το ελληνικό σύστημα υγείας. Η έρευνα ανέδειξε προκαταλήψεις και αρνητικές στάσεις στο συγκεκριμένο δείγμα γιατρών, ενώ οι ποιοτικές συνεντεύξεις κατέγραψαν εμπειρίες διακρίσεων, λανθασμένης έμφυλης προσφώνησης, ιατρικού ελέγχου και περιορισμών στην ενημερωμένη συναίνεση. Τα ευρήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία επειδή αναδεικνύουν πώς η ελλιπής εκπαίδευση, οι παγιωμένες αντιλήψεις για το φύλο και η απουσία κατάλληλων υπηρεσιών επηρεάζουν την ποιότητα της φροντίδας και την εμπιστοσύνη προς τους επαγγελματίες υγείας. Η ελληνική ιατρική κοινότητα διαθέτει επομένως συγκεκριμένους λόγους να επενδύσει στην εκπαίδευση, στη διερεύνηση των θεσμικών διακρίσεων και στην ανάπτυξη μηχανισμών αξιολόγησης των υπηρεσιών της. Θα είχε ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον να γνωρίζουμε πόσες από τις επαγγελματικές ενώσεις που σήμερα ενδιαφέρονται για τις βρετανικές εξελίξεις έχουν αναλάβει αντίστοιχες πρωτοβουλίες για την ελληνική πραγματικότητα.

 Μια ακόμη σημαντική ερευνητική συμβολή αποτελεί η πρόσφατη δημοσίευση Fifteen years of community gender affirming psychosocial care in Greece documenting a cultural case study from 2010 to 2025, στο επιστημονικό περιοδικό Discover Public Health της Springer Nature (Palmou et al., 2026). Η μελέτη καταγράφει δεκαπέντε χρόνια κοινοτικής επιβεβαιωτικής ψυχοκοινωνικής φροντίδας στην Ελλάδα, μέσα από το έργο της Ομάδας Ψυχοθεραπείας και Επιβεβαιωτικής Φροντίδας του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών. Κατά την περίοδο 2010 έως 2025 υποστηρίχθηκαν 380 τρανς και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα, πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 3.567 ώρες ατομικής ψυχοθεραπείας και τουλάχιστον 620 ώρες ομαδικών παρεμβάσεων. Περίπου το ένα τρίτο των εξυπηρετούμενων προσώπων είχε εκφράσει αυτοκτονικό ιδεασμό κατά την αρχική αξιολόγηση ή στη διάρκεια της παρακολούθησης, γεγονός που αναδεικνύει το μέγεθος των ψυχοκοινωνικών αναγκών που κλήθηκε να αντιμετωπίσει η συγκεκριμένη κοινοτική δομή. Η μελέτη αποτελεί περιγραφική καταγραφή υπηρεσιών και δεν επιχειρεί να αποδείξει αιτιώδη θεραπευτική αποτελεσματικότητα. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη διαχρονική ανάγκη για προσβάσιμη, αποπαθολογικοποιητική και επιβεβαιωτική φροντίδα, τη σημασία της συνέχειας της υποστήριξης και τον καθοριστικό ρόλο της κοινοτικής γνώσης σε ένα περιβάλλον περιορισμένης δημόσιας παροχής εξειδικευμένων υπηρεσιών. Η ελληνική ιατρική κοινότητα έχει επομένως στη διάθεσή της δημοσιευμένα δεδομένα τόσο για τις προκαταλήψεις που συναντούν τα τρανς πρόσωπα στο σύστημα υγείας όσο και για μια δεκαπενταετή εμπειρία παροχής επιβεβαιωτικής ψυχοκοινωνικής φροντίδας στην Ελλάδα. Η αξιοποίησή τους θα μπορούσε να συμβάλει στη διαμόρφωση ολοκληρωμένων δημόσιων υπηρεσιών, στη συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών ειδικοτήτων και στην ανάπτυξη πολιτικών υγείας με ουσιαστική συμμετοχή της τρανς κοινότητας.

 Μία από τις σημαντικότερες εκκρεμότητες αφορά την ουσιαστική ενσωμάτωση της ενδέκατης αναθεώρησης της Διεθνούς Ταξινόμησης Νοσημάτων, του ICD-11, στο ελληνικό σύστημα υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει μεταφέρει την ασυμφωνία φύλου από το κεφάλαιο των ψυχικών διαταραχών στο κεφάλαιο των καταστάσεων που σχετίζονται με τη σεξουαλική υγεία. Πρόκειται για μια ουσιαστική επιστημονική μεταβολή, η οποία αποτυπώνει την αναγνώριση ότι οι τρανς ταυτότητες δεν συνιστούν ψυχική διαταραχή, ενώ παράλληλα διατηρεί τη δυνατότητα πρόσβασης σε κατάλληλη ιατρική φροντίδα και ασφαλιστική κάλυψη. Παρά τη διεθνή έναρξη ισχύος του ICD-11 το 2022, η ολοκληρωμένη εφαρμογή του στην Ελλάδα παραμένει ζητούμενο. Η Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη έχει αναδείξει επανειλημμένα αυτό το ζήτημα, μεταξύ άλλων στο άρθρο της «Η αποπαθολογικοποίηση των τρανς ταυτοτήτων δεν μπορεί να βρίσκεται στην αναμονή», επισημαίνοντας την ανάγκη αναθεώρησης των αναχρονιστικών διατάξεων που εξακολουθούν να συντηρούν την παθολογικοποίηση. Η ελληνική ιατρική κοινότητα θα μπορούσε να αναλάβει ενεργό ρόλο στη διεκδίκηση της εφαρμογής του ICD-11, στην επικαιροποίηση των ιατρικών πρωτοκόλλων, στην εκπαίδευση των επαγγελματιών και στην αναμόρφωση των διαδικασιών που εξακολουθούν να συνδέουν την ταυτότητα φύλου με ψυχιατρικές διαγνώσεις.

 Εξίσου σημαντικό είναι το ζήτημα της πραγματικής πρόσβασης των τρανς προσώπων σε υπηρεσίες υγείας, ανεξάρτητα από το εάν έχουν προχωρήσει σε νομική ή ιατρική διαδικασία επιβεβαίωσης φύλου. Η Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη έχει καταγράψει σε δημόσιες παρεμβάσεις συγκεκριμένα προβλήματα που αφορούν την ηλεκτρονική συνταγογράφηση, τις προληπτικές εξετάσεις, τις ιατρικές πράξεις που συνδέονται διοικητικά με το καταχωρισμένο φύλο και την ασφαλιστική κάλυψη των υπηρεσιών επιβεβαίωσης φύλου. Τα προβλήματα αυτά μπορούν να οδηγήσουν σε παράλογες καταστάσεις, στις οποίες ένα πρόσωπο αποκλείεται από μια ιατρικά αναγκαία εξέταση επειδή το πληροφοριακό σύστημα αδυνατεί να αναγνωρίσει τις πραγματικές ανάγκες του. Η αντιμετώπισή τους απαιτεί συνεργασία επιστημονικών εταιρειών, Υπουργείου Υγείας, ΕΟΠΥΥ και φορέων που διαχειρίζονται τα ηλεκτρονικά συστήματα. Χρειάζονται επίσης σαφή πρωτόκολλα περίθαλψης, κατάλληλη εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες του συστήματος υγείας, πρόσωπα αναφοράς στα δημόσια νοσοκομεία και ουσιαστικοί μηχανισμοί καταγραφής και αντιμετώπισης των διακρίσεων. Στις δημόσιες προτάσεις της Άννας Απέργη περιλαμβάνονται επίσης η αναθεώρηση του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας ώστε να προστατεύει ρητά από διακρίσεις λόγω ταυτότητας, έκφρασης και χαρακτηριστικών φύλου και η υποχρεωτική εκπαίδευση του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού. Πρόκειται για συγκεκριμένες, εφαρμόσιμες παρεμβάσεις που μπορούν να βελτιώσουν τη φροντίδα και την ασφάλεια των τρανς προσώπων.

 Παράλληλα, η ελληνική Πολιτεία εξακολουθεί να διατηρεί σοβαρά κενά στο θεσμικό πλαίσιο της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου. Ο νόμος 4491/2017 υπήρξε μια σημαντική κατάκτηση, καθώς κατέστησε δυνατή τη διόρθωση του καταχωρισμένου φύλου χωρίς υποχρεωτικές χειρουργικές επεμβάσεις ή ιατρικές παρεμβάσεις. Η κατάργηση της προϋπόθεσης αγαμίας με τον νόμο 5089/2024 αποτέλεσε επίσης θετική εξέλιξη. Ωστόσο, παραμένουν η υποχρεωτική δικαστική διαδικασία, οι ηλικιακοί περιορισμοί, οι δυσκολίες στη διόρθωση ορισμένων εγγράφων και η απουσία επαρκούς νομικής αναγνώρισης των μη δυαδικών ταυτοτήτων. Οι ρυθμίσεις αυτές έχουν άμεσες επιπτώσεις στην καθημερινότητα, στην πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες και σε ορισμένες περιπτώσεις στην υγειονομική περίθαλψη. Η επιστημονική κοινότητα μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην αναθεώρηση του πλαισίου, αναδεικνύοντας τις επιπτώσεις των διοικητικών και νομικών εμποδίων στην ψυχική και σωματική υγεία. Η αρχή του αυτοπροσδιορισμού, η προστασία της ιδιωτικής ζωής και η αυτονομία του προσώπου οφείλουν να αποτελούν θεμελιώδεις παραμέτρους αυτής της συζήτησης.

 Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν και τα νομοθετικά κενά στην απαγόρευση των πρακτικών μεταστροφής. Με το άρθρο 62 του νόμου 4931/2022 θεσπίστηκε στην Ελλάδα η απαγόρευση αυτών των πρακτικών για ανήλικα πρόσωπα και ενήλικα πρόσωπα υπό δικαστική συμπαράσταση. Ωστόσο, για τα υπόλοιπα ενήλικα πρόσωπα προβλέπεται η δυνατότητα προηγούμενης ρητής συναίνεσης, ενώ ο ορισμός του επαγγελματία συνδέεται με την παροχή οικονομικού ανταλλάγματος. Η διατύπωση αυτή αφήνει σημαντικά περιθώρια που χρειάζονται νομοθετική επανεξέταση, ιδιαίτερα ως προς την προστασία ενηλίκων και την εφαρμογή πρακτικών χωρίς αμοιβή. Το επιστημονικό πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν παρεμβάσεις που επιδιώκουν την αποθάρρυνση ή την καταστολή μιας ταυτότητας φύλου παρουσιάζονται ως ουδέτερη θεραπευτική διερεύνηση. Η ψυχοθεραπευτική διερεύνηση προϋποθέτει σεβασμό στην αυτονομία, στην υποκειμενική εμπειρία και στη δυνατότητα του προσώπου να διαμορφώνει τη δική του πορεία, χωρίς προκαθορισμένο επιθυμητό αποτέλεσμα από την πλευρά του προσώπου σε θεραπευτικό ρόλο. Οι επιστημονικές εταιρείες θα μπορούσαν να αναλάβουν πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της νομοθετικής προστασίας, τη θέσπιση σαφών δεοντολογικών κατευθυντήριων γραμμών και την ουσιαστική εκπαίδευση των επαγγελματιών στην αναγνώριση των πρακτικών μεταστροφής, ακόμη και όταν αυτές εμφανίζονται με περισσότερο συγκαλυμμένες μορφές.

 Όλα αυτά αναδεικνύουν μια ευρύτερη αντίφαση. Την ώρα που στην Ελλάδα υπάρχουν σημαντικές επιστημονικές και θεσμικές εκκρεμότητες για την υγεία των τρανς προσώπων, η δημόσια συζήτηση κινδυνεύει να μετατοπιστεί προς τις πολιτικά φορτισμένες αντιπαραθέσεις γύρω από τη βρετανική εμπειρία. Η αντιπαράθεση αυτή εντάσσεται σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου το αντιέμφυλο κίνημα αξιοποιεί επιστημονικές διαφωνίες για να υποστηρίξει περιορισμούς στα δικαιώματα και στην πρόσβαση στην επιβεβαιωτική φροντίδα. Η ύπαρξη πραγματικών επιστημονικών ερωτημάτων σχετικά με συγκεκριμένες ιατρικές παρεμβάσεις απαιτεί διαρκή έρευνα, κριτική αξιολόγηση και προσεκτική κλινική πρακτική. Ταυτόχρονα, χρειάζεται να αναγνωρίζεται η διαφορά ανάμεσα στην επιστημονική αξιολόγηση μιας θεραπευτικής παρέμβασης και στη γενικευμένη αμφισβήτηση της ταυτότητας ή της αξιοπιστίας των ίδιων των τρανς προσώπων. Για τον λόγο αυτό, η διοργάνωση επιστημονικών εκδηλώσεων προϋποθέτει διαφάνεια ως προς την παρουσίαση των διαθέσιμων δεδομένων, εκπροσώπηση διαφορετικών επιστημονικών προσεγγίσεων και ουσιαστική συμμετοχή των ανθρώπων που επηρεάζονται από τις πολιτικές υγείας.

 Η ελληνική ιατρική κοινότητα έχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αποπαθολογικοποίηση, στην αντιμετώπιση της τρανσφοβίας και στην ανάπτυξη μιας σύγχρονης, επιστημονικά τεκμηριωμένης και προσβάσιμης υγειονομικής περίθαλψης. Μπορεί να διεκδικήσει την εφαρμογή του ICD-11, να συμβάλει στην αναθεώρηση των νομοθετικών κενών, να υποστηρίξει την κατάργηση των εμποδίων στην ηλεκτρονική συνταγογράφηση και στην ασφαλιστική κάλυψη, να προωθήσει την ουσιαστική απαγόρευση των πρακτικών μεταστροφής και να αναπτύξει εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες που βασίζονται σε σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα. Κυρίως, μπορεί να δημιουργήσει σταθερούς μηχανισμούς συνεργασίας με ερευνητικά πρόσωπα, επαγγελματίες με εξειδίκευση στην τρανς υγεία και την ίδια την τρανς κοινότητα. Η δεκαπενταετής εμπειρία κοινοτικής επιβεβαιωτικής φροντίδας που καταγράφεται στη μελέτη του Discover Public Health αναδεικνύει ότι η ελληνική κοινωνία έχει ήδη αναπτύξει σημαντική πρακτική και επιστημονική γνώση μέσα από τις ίδιες τις κοινότητες που αντιμετωπίζουν τον αποκλεισμό. Η γνώση αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί για τη δημιουργία δημόσιων υπηρεσιών με συνέχεια, προσβασιμότητα, λογοδοσία και σεβασμό στην αυτονομία. Αυτές οι πρωτοβουλίες θα αποτελούσαν ουσιαστική συμβολή στη βελτίωση του ελληνικού συστήματος υγείας, με μετρήσιμα αποτελέσματα και πραγματικό αντίκτυπο στις ζωές των ανθρώπων.

 Η πρόσκληση της Hilary Cass προσφέρει μια αφορμή για να τεθούν δημόσια ερωτήματα προς τις ελληνικές επιστημονικές εταιρείες. Ποιες πρωτοβουλίες έχουν αναλάβει για την εφαρμογή του ICD-11; Ποιες παρεμβάσεις έχουν προτείνει για την αντιμετώπιση των διακρίσεων που καταγράφονται στην ελληνική υγειονομική περίθαλψη; Πώς έχουν συμβάλει στην αναθεώρηση της νομοθεσίας για τις πρακτικές μεταστροφής και στην εξάλειψη των εμποδίων που αντιμετωπίζουν καθημερινά τα τρανς πρόσωπα; Σε ποιο βαθμό έχουν ενσωματώσει στον επιστημονικό τους διάλογο την εγχώρια έρευνα και τις εμπειρίες της τρανς κοινότητας; Η ποιότητα της επιστημονικής ευθύνης αποτυπώνεται τελικά και στην ικανότητα των φορέων να αναγνωρίζουν τις ανάγκες της κοινωνίας στην οποία λειτουργούν, να αμφισβητούν τις δικές τους θεσμικές παραλείψεις και να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες για την αντιμετώπισή τους. Η ελληνική επιστημονική κοινότητα έχει σήμερα στη διάθεσή της την ερευνητική τεκμηρίωση, τη συσσωρευμένη εμπειρία και συγκεκριμένες θεσμικές προτάσεις που μπορούν να αποτελέσουν την αφετηρία μιας διαφορετικής δημόσιας συζήτησης. Το ζητούμενο είναι να αναλάβει την ευθύνη που της αναλογεί.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Palmou, P. (2024). Attitudes of Medical Doctors and Experiences of Trans and Non-Binary People in the Greek Healthcare System: A Mixed Methods Approach. Doctoral dissertation, University of Bolton. "Πλήρες κείμενο" (https://ub-ir.bolton.ac.uk/esploro/outputs/doctoral/Attitudes-of-medical-doctors-and-experiences/9914809908841).

Palmou, P., & Geroulanou, K. (2025). Attitudes of Medical Doctors and Experiences of Trans and Non-Binary People in the Greek Healthcare System: A Mixed Methods Approach. InterAlia: A Journal of Queer Studies, 20. https://doi.org/10.51897/interalia/EPZW3131

Palmou, P., Smyrnaiou, M.-C., Boufidis, S., Theodorou, V., Karavela, S., Apergi-Konstantinidi, A., & Melikertis, K. (2026). Fifteen years of community gender affirming psychosocial care in Greece documenting a cultural case study from 2010 to 2025. Discover Public Health, 23, Article 1615. https://doi.org/10.1186/s12982-026-02571-0

Noone, C., Southgate, A., Ashman, A., et al. (2025). Critically appraising the Cass report: methodological flaws and unsupported claims. BMC Medical Research Methodology, 25, Article 128. https://doi.org/10.1186/s12874-025-02581-7

World Health Organization. Gender incongruence and transgender health in the ICD. "Επίσημη δημοσίευση" (https://www.who.int/standards/classifications/frequently-asked-questions/gender-incongruence-and-transgender-health-in-the-icd).

Απέργη Κωνσταντινίδη, Ά. (2026). Η αποπαθολογικοποίηση των τρανς ταυτοτήτων δεν μπορεί να βρίσκεται στην αναμονή. Antivirus, 21 Οκτωβρίου 2026. "Άρθρο" (https://avmag.gr/i-apopathologikopoiisi-ton-trans-taftotiton-den-borei-na-vrisketai-stin-anamoni/).

Απέργη Κωνσταντινίδη, Ά. (2026). Η Πολιτεία οφείλει να διασφαλίσει την ισότιμη πρόσβαση στην υγεία για τα τρανς άτομα. Antivirus, 2 Ιανουαρίου 2026. "Άρθρο" (https://avmag.gr/i-politeia-ofeilei-na-diasfalisei-tin-isotimi-prosvasi-stin-ygeia-gia-ta-trans-atoma/).

Απέργη Κωνσταντινίδη, Ά. (2025). Μια ερώτηση στον υπουργό Υγείας για την ισότιμη πρόσβαση των τρανς ατόμων στις υπηρεσίες υγείας. Antivirus, 31 Μαρτίου 2025. "Άρθρο" (https://avmag.gr/mia-erotisi-ston-ypourgo-ygeias-gia-tin-isotimi-prosvasi-ton-trans-atomon-stis-ypiresies-ygeias4/).

Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδος. (2026). Ενημερωτική επιστημονική εκδήλωση σχετικά με τις σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις στη Δυσφορία/Ασυμφωνία φύλου με προσκεκλημένη ομιλήτρια την Dr. Hilary Cass. "Επίσημη ανακοίνωση" (https://hscap.gr/anakoinoseis/synedria-imerides/gender-identity-and-gender-dysphoria-in-young-people-a-uk-perspective-past-present-and-future/).

Ελληνική Δημοκρατία. Ν. 4491/2017, περί νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, Ν. 5089/2024, άρθρο 14, και Ν. 4931/2022, άρθρο 62, περί πρακτικών μεταστροφής.